− Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Режеп Тайип Ердоғанның сапарын екіжақты ынтымақтастыққа қуатты серпін бере алатын тарихи оқиға деп атады. Қазақстан мен Түркия арасындағы қазіргі қатынастардың деңгейін шынымен де жаңа стратегиялық серіктестік кезеңі деп айтуға бола ма?
− Бүгін қол қойылған келісімдердің ықпалын біз тек шамамен үш-бес жылдан кейін ғана нақты бағалай аламыз. Сондықтан қазіргі кезеңнің қол жеткізілген уағдаластықтарға қаншалықты сай келетінін дәл қазір айту әлі ерте. Алайда қалыптасқан құқықтық базаға сүйенсек, Қазақстан мен Түркия арасындағы қарым-қатынасты, сөзсіз, ең жылы әрі берік байланыстардың бірі ретінде сипаттауға болады.
Екі ел көптеген бағыт бойынша ынтымақтастық орнатқан. Түркия Қазақстанға белсенді түрде инвестиция құйып келеді, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы сауда-саттық деңгейі де жоғары. Әсіресе, нарық көлемі мен Түркияның Қазақстаннан географиялық қашықтығын ескерсек, бұл айтарлықтай көрсеткіш. Бұдан бөлек, әлемдегі геосаяси тұрақсыздыққа, сауда соғыстарына және жаһандық сауда мен экономиканың баяулауына қарамастан, 2025 жылы екі ел арасындағы жалпы тауар айналымын арттырып, оны шамамен 5,5 миллиард долларға дейін жеткізуге мүмкіндік туды.
Сонымен қатар Түркия қазақстандық студенттер үшін жоғары білім алуға да, магистратура мен докторантура аясында тағылымдамадан өтуге де ең танымал бағыттардың бірі болып қала береді. Бұған қоса, Қазақстанда түрік тілі белсенді түрде оқытылып, ағылшын тілінен кейінгі ең сұранысқа ие шет тілдерінің қатарына енген.
Осылайша, екі ел арасындағы қарым-қатынас шын мәнінде стратегиялық деңгейде дамып келеді. Сонымен қатар ауқымды әрі маңызды жобалар жүзеге асырылып жатыр. Соның ішінде ең алдымен Түркияда құрамына кіретін Орта дәліз жобасын атап өтуге болады.
− Бүгін екі елдің көшбасшылары Стратегиялық ынтымақтастық жөніндегі жоғары деңгейлі кеңестің алтыншы отырысын да өткізді. Мұндай тетіктер ұзақ мерзімді және тұрақты серіктестікті қалыптастыруда қандай рөл атқарады?
− Кеңестер деңгейіндегі мұндай өзара іс-қимыл форматтары мемлекетаралық қатынастарды институционалдандыру үшін өте маңызды. Жалпы алғанда, бұл − біздің өңір елдеріне тән ерекшеліктің бірі. Түркия Орталық Азия аймағына ресми түрде кірмегенімен, мемлекет басшылары арасындағы жеке қарым-қатынас елдер арасындағы ынтымақтастыққа айтарлықтай әсер етеді.
Қазіргі уақытта Қазақстан Президенті мен Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоған арасындағы байланыс өте жоғары деңгейде, ал бұл өз кезегінде екі мемлекет арасындағы қарым-қатынастың да жақсы дамуына ықпал етіп отыр. Негізінде, Қазақстан мен Түркия арасында ешқашан айтарлықтай күрделі мәселелер болған емес. Түркиядағы ішкі саяси жағдай қандай болғанына қарамастан, екіжақты қатынастар әрдайым тұрақты әрі достық сипатта сақталып келеді.
Алайда болашақта, алдағы ондаған жылдарға арналған перспективада мемлекет басшыларының жеке байланысына ғана тәуелді болмайтын берік институционалдық коммуникация жүйесін қалыптастыру өте маңызды. Бұл мемлекеттерге түрлі сын-қатерлерге икемдірек жауап беруге және шешімдерді жеделірек қабылдауға мүмкіндік береді. Сондықтан мұндай кеңестер мен ынтымақтастық тетіктері шынымен де аса маңызды рөл атқарады.
− Соңғы жылдары Қазақстан мен Түркия сауда, логистика, білім беру, қорғаныс өнеркәсібі және дипломатия салаларындағы ынтымақтастықты белсенді түрде кеңейтіп келеді. Қай бағыттар ең жоғары стратегиялық әлеуетке ие?
− Жоғарыда атап өткенімдей, ынтымақтастықтың ең маңызды бағыттарының бірі − логистика саласы. Бүгін Қазақстан Президентінің қатысуымен өткен кездесуде түрік компанияларын еліміздің теңіз инфрақұрылымын дамытуға белсендірек инвестиция салуға шақыру айтылды. Әрине, бұл мәселе кеше өткен бейресми кездесуде де талқыланған болуы мүмкін.
Қазақстан мұнайға, газға және шикізаттық пайдалы қазбалар экспортына тәуелділікті азайту мақсатында ерекше назар аударып отырған негізгі шикізаттық емес бағыттардың бірі.
Логистикадан бөлек, білім беру саласы да маңызды бағыт ретінде қарастырылады. Жоғарыда айтқанымдай, Түркия қазақстандық студенттер үшін ең танымал бағыттардың бірі саналады. Алайда соңғы жылдары Қазақстан, ең алдымен, жоғары білім беру саласындағы білім беру қызметтерінің экспортын дамытуға да айрықша көңіл бөліп келеді.
Қазіргі таңда елімізде жетекші шетелдік университеттердің, соның ішінде батыстық жоғары оқу орындарының филиалдары көптеп ашылып жатыр. Әрине, Қазақстан мұндай оқу орындарына мүмкіндігінше көбірек шетел азаматтарының түсуіне және сол арқылы ел экономикасының дамуына үлес қосуына мүдделі. Осылайша, білім беру саласы да болашағы зор бағыттардың бірі болып қала береді. Сонымен қатар бұл саланың барынша өзін-өзі ақтайтын деңгейге жетіп, мемлекеттік гранттарға тәуелділігі азайғаны маңызды.
− Ертең Түркістанда Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті өтеді. Бұл ұйым болашақта Еуразиядағы ықпалды геосаяси және геоэкономикалық платформаға айнала ала ма?
− Бұл сұраққа көше отырып, институционалдық шекаралардың айқын екенін атап өткен жөн. Жоғарыда айтқанымдай, Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдер әртүрлі экономикалық және саяси бірлестіктерге кіреді. Мәселен, Қазақстаннан бөлек ЕАЭО-ға Қырғызстан да мүше, ал өңір мемлекеттері әртүрлі әскери-саяси форматтарға қатысады. Мысалы, ҰҚШҰ және НАТО. Өз кезегінде Өзбекстан бейтарап, блоктан тыс мәртебеге ие. Соған қарамастан, бұл алаң соңғы жылдары белсенді түрде дамып келеді. Саммиттер жылына екі рет өткізіледі: бір ресми және бір бейресми. Бұл қазірдің өзінде қалыптасқан саяси дәстүрге айналған. Жалпы алғанда, бұл іс-шараларға үлкен назар аударылады. Бұл ұйымға деген сенімнің жоғары екенін көрсетеді. Оның басты артықшылықтарының бірі − икемді формат. Түркі мемлекеттері ұйымы қатаң шектеулерге ие емес және қатысушы мемлекеттерге қатаң міндеттемелер жүктемейді. Дәл осының арқасында ол диалог үшін қолайлы платформаға айналып, соңғы жылдары халықаралық жағдайдың тұрақсыздығына қарамастан, айтарлықтай даму қарқынын көрсетті.
− Бүгінгі әлем күрделі геосаяси жіктелу кезеңін бастан өткеріп отыр. Қазақстан мен Түркия Еуразиядағы тұрақтылық пен ынтымақтастықты нығайтуда бірлесіп қандай рөл атқара алады?
− Еуразиядағы ынтымақтастықтың тұрақтылығын нығайту, ең алдымен, Кавказ мәселесіне келіп тіреледі. Менің ойымша, Түркия да, Қазақстан да Кавказдағы жағдайдың тұрақты болғанына, тауарлардың кедергісіз тасымалдануына және Зангезур дәлізі сияқты логистикалық бағыттардың дамуына мүдделі. Әрине, өткен жылы маңызды жаңалықтардың бірі ретінде он жылда алғаш рет Қазақстан бидайының партиясы Арменияға жеткізілгені туралы ақпарат пайда болды. Түркия Әзербайжан мен Армения арасындағы қатынастарда, сондай-ақ жалпы Оңтүстік Кавказ аймағында маңызды әрі ықпалды ойыншы болып қалады. Бұл бағыттағы байланыстарды дамыту біздің ортақ мүддеміз және осы тұрғыда біздің ұстанымдарымыз көп жағдайда сәйкес келеді.
Сонымен қатар Түркия Таяу Шығыстағы маңызды ойыншылардың бірі және ол өңірмен тікелей шектеседі. Қазақстан, өз кезегінде, Таяу Шығыста бейбіт жағдайдың сақталуына мүдделі. Кейбір мәселелер бойынша ұстанымдарымыз әртүрлі болуы мүмкін болғанымен, жалпы алғанда Түркияның пікірін бұл өңірге қатысты мәселелерде, әсіресе Израиль мен Палестинаға қатысты жағдайларда, сондай-ақ Сирия, Ирак және басқа да елдер бойынша елемеуге болмайды. Сондықтан елдеріміз арасындағы диалогты үздіксіз жалғастыру, бір-біріміздің ұстанымдарымыз бен пікірлерімізді ескеру өте маңызды.
− Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоғанның екіжақты қатынастарды нығайтудағы жеке рөлін қалай бағалайсыз?
− Халықаралық қатынастардағы жеке рөл біздің өңірге тән ерекшелік. Мұнда мемлекетаралық ынтымақтастықтың дамуына жеке байланыстардың ықпалы өте жоғары. Бұл әсіресе мемлекеттік наградалар тапсыру сияқты символдық дипломатиялық қадамдар арқылы да айқын көрінеді. Мысалы, бүгін Режеп Тайип Ердоған орденмен марапатталды. Әрине, біздің көшбасшылар арасында өте жақсы қарым-қатынас қалыптасқан. Қазақстан Түркияның сыртқы саяси бастамаларын қолдайды, ал Түркия өз кезегінде Қазақстанның дипломатиялық бастамаларын қолдайды. Бір ай бұрын тиісті саммит өткен болатын, бұл да өзара іс-қимылдың жоғары деңгейін көрсетеді. Көшбасшылар деңгейіндегі мұндай байланыс өзара сенім мен құрметтің қалыптасуына, сондай-ақ тең дәрежеде диалог жүргізуге ықпал етеді. Бұл қазіргі күрделі халықаралық жағдайда ерекше маңызды.
− Әңгімеңізге рақмет!
