Әсіресе, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, жаңа Конституцияда жастарға басымдық берілуі – реформалардың ұзақмерзімді логикасын айқындайтын маңызды фактор.
Волонтерлік қызмет, ғылым, инновациялар және жасанды интеллект сияқты ұғымдардың Негізгі заң деңгейінде бекітілуі – Қазақстанның тек бүгінгі күнді емес, болашақты да ескеріп отырғанын көрсетеді. Бұл – жаһандық технологиялық өзгерістер жағдайында адами капиталды дамытуға, жаңа буынның әлеуетін толық пайдалануға бағытталған қадам.
Сонымен қатар, жалпыхалықтық референдум арқылы қабылданған шешімдер саяси реформалардың легитимділігін күшейтіп, азаматтардың мемлекеттік процестерге тікелей қатысу мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу, құқықтық кепілдіктерді кеңейту және институционалдық өзгерістер – мұның бәрі Қазақстанның эволюциялық жолмен жаңғыруға бет алғанын аңғартады.
Осы тұрғыда «JASYL EL» жастар еңбек жасақтары республикалық штабының басшысы Нұрасыл Бекматов конституциялық реформалардың мәні, жастарға беретін мүмкіндіктері, сондай-ақ олардың елдің ұзақмерзімді дамуына ықпалы туралы өз пікірін білдірді.
– Президент жаңа Конституция ең алдымен жастарға бағытталғанын атап өтті. Оның айтуынша, Жаңа заңға волонтерлік қызмет, ғылым, инновациялар және жасанды интеллект сияқты маңызды ұғымдар енгізілген. Сіздің ойыңызша, бұл қазіргі жағдайда елдің тиімді дамуы үшін қаншалықты маңызды?
– Қазақстандағы конституциялық реформалар аясында жастарға басымдық беру – стратегиялық тұрғыдан негізделген әрі уақыт талабына толық жауап беретін шешім деп есептеймін. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткен волонтерлік қызмет, ғылым, инновациялар және жасанды интеллект сияқты ұғымдардың Негізгі заң деңгейінде бекітілуі – елдің ұзақмерзімді даму моделін айқындайтын маңызды қадам.
Біріншіден, жастар – кез келген мемлекеттің демографиялық және зияткерлік әлеуетінің негізгі тірегі. Осы тұрғыдан алғанда, олардың белсенділігін институционалдық деңгейде қолдау елдің тұрақты дамуына тікелей әсер етеді. Волонтерлік қызметтің Конституцияда көрініс табуы азаматтық жауапкершілікті арттырып, қоғамдағы әлеуметтік ынтымақтастықты нығайтуға ықпал етеді.
Екіншіден, ғылым мен инновацияға басымдық беру – жаһандық бәсекеге қабілеттіліктің басты факторы. Қазіргі кезеңде экономикалық өсім табиғи ресурстардан гөрі технологиялық прогреске тәуелді. Сондықтан бұл бағыттардың конституциялық деңгейде бекітілуі ғылыми-зерттеу қызметін жүйелі түрде дамытуға және адами капиталдың сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Үшіншіден, жасанды интеллект мәселесінің енгізілуі – ерекше назар аударарлық қадам. Бұл цифрлық трансформация үдерісінің қайтымсыз екенін және мемлекеттің осы бағыттағы саясатты алдын ала реттеуге ұмтылып отырғанын көрсетеді. Жасанды интеллектті дамыту арқылы еңбек өнімділігін арттыруға, мемлекеттік басқарудың тиімділігін күшейтуге және жаңа экономикалық салаларды қалыптастыруға болады.
– Отандық және шетелдік бақылаушылар заң талаптары мен демократиялық нормалардың толық сақталғанын атап өтуде. Президенттің айтуынша, жалпыхалықтық референдум жоғары деңгейде, ашық әрі әділ өтті. Сіз саяси жаңғыру үдерісінде жалпыхалықтық дауыс берудің рөлін қалай бағалайсыз?
– Жалпыұлттық референдум – саяси жаңғырудың легитимділігі мен қоғам тарапынан қабылдануын қамтамасыз ететін негізгі демократиялық тетік. Мұндай форматта шешім қабылдау мемлекеттік реформалардың тек институционалдық деңгейде ғана емес, қоғамдық санада да бекітілуіне мүмкіндік береді. Азаматтардың тікелей қатысуы арқылы қабылданған өзгерістердің саяси салмағы артып, олардың орындалуына деген сенім күшейеді.
Бақылаушылар тарапынан заң талаптары мен демократиялық нормалардың сақталуы туралы берілген оң бағалар референдумның сапалы ұйымдастырылғанын көрсетеді. Бұл – сайлау үдерістеріне деген қоғамдық сенімді нығайтатын маңызды фактор. Ашықтық пен әділдік қағидаттарының сақталуы саяси жүйенің транспаренттілігін арттырып, билік пен қоғам арасындағы диалогты институционалдандыруға ықпал етеді.
Сонымен қатар, жалпыхалықтық дауыс беру саяси мәдениетті қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Азаматтар тек бақылаушы емес, тікелей шешім қабылдаушы субъект ретінде көрінеді. Бұл үрдіс жауапкершілік деңгейін арттырып, азаматтық белсенділіктің сапалы жаңа деңгейге көтерілуіне жағдай жасайды.
Саяси жаңғыру жағдайында мұндай құрал реформалардың жоғарыдан ғана емес, төменнен де қолдау табуына мүмкіндік береді. Нәтижесінде қабылданған конституциялық өзгерістер қоғамдық консенсусқа негізделген, орнықты әрі ұзақмерзімді сипат алады.
– Президент атап өткендей, жалпыхалықтық қолдауға ие болып, азаматтардың ерік-жігерімен мақұлданған Конституция – мемлекет дамуы жолындағы маңызды бағдар. Сіздің ойыңызша, Қазақстандағы конституциялық реформаларды халықаралық тәжірибе тұрғысынан қалай бағалауға болады? Ұсынылған өзгерістер конституциялық құқықтың заманауи даму үрдістеріне қаншалықты сәйкес келеді?
– Қазақстандағы конституциялық реформаларды халықаралық тәжірибе аясында қарастырсақ, бұл үдерісті құқықтық эволюцияның кезең-кезеңімен жүзеге асырылып жатқан үлгісі ретінде бағалауға болады. Әлемдік практикада конституциялық өзгерістер көбіне саяси жүйені теңгерімдеу, азаматтардың құқықтарын кеңейту және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру мақсатында жүргізіледі. Қазақстандағы бастамалар да осы жалпыға ортақ үрдістермен үйлеседі.
Қазіргі заманғы конституционализмнің негізгі трендтерінің бірі – билік тармақтарының арасындағы тепе-теңдікті күшейту және өкілеттіктерді қайта бөлу. Бұл тұрғыда Қазақстанда суперпрезиденттік модельден біртіндеп ықпалды Парламенті мен есеп беретін Үкіметі бар жүйеге көшуге бағытталған қадамдар халықаралық стандарттарға сәйкес келеді. Мұндай трансформация Еуропа мен Азияның бірқатар елдерінде сәтті іске асқан институционалдық реформалармен үндес.
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктерін күшейту – жаһандық құқықтық дамудың маңызды бағыты. Конституциялық сот институтының енгізілуі, адам құқықтары саласындағы кепілдіктердің кеңеюі – бұл халықаралық құқықтық тәжірибеде оң бағаланатын шешімдер. Атап айтқанда, конституциялық бақылау институтының күшеюі құқық үстемдігін қамтамасыз етудің негізгі құралдарының бірі болып саналады.
Ұсынылған өзгерістердің тағы бір маңызды қыры – қоғамның сұранысына бейімделуі. Қазіргі кезеңде көптеген мемлекеттер конституциялық реформаларды азаматтардың қатысуымен, ашық талқылау арқылы жүзеге асыруға ұмтылады. Қазақстандағы референдум арқылы қабылданған өзгерістер осы participatory democracy қағидаттарына сәйкес келеді.
– Реформалардың бағыттарының бірі – билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу. Сіздің ойыңызша, бұл елдің саяси жүйесіндегі тепе-теңдікке қалай әсер етуі мүмкін?
– Билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу – саяси жүйенің институционалдық сапасын арттыруға бағытталған маңызды қадам. Мұндай өзгерістер, ең алдымен, «тепе-теңдік және тежемелік» қағидатының нақты жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Яғни, әрбір билік тармағының өкілеттіктері айқындалып, олардың бір-біріне ықпал ету тетіктері күшейеді.
Парламенттің рөлінің артуы заң шығару қызметінің сапасын көтеріп, атқарушы билікке қатысты бақылау функцияларын тиімді жүзеге асыруға жол ашады. Бұл өз кезегінде Үкіметтің есептілігі мен жауапкершілігін арттырып, қабылданатын шешімдердің ашықтығын қамтамасыз етеді. Атқарушы билік пен заң шығарушы орган арасындағы мұндай теңгерім мемлекеттік басқарудың тиімділігін күшейтеді.
Сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту да осы реформалардың маңызды бөлігі. Сот билігінің дербестігі құқық үстемдігін қамтамасыз етудің негізгі алғышарты болып табылады. Егер сот институттары саяси ықпалдан барынша тәуелсіз жұмыс істесе, бұл азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау деңгейін айтарлықтай арттырады.
Өкілеттіктерді қайта бөлу саяси жүйедегі шамадан тыс шоғырлануды азайтып, биліктің бір орталыққа тәуелділігін төмендетеді. Нәтижесінде шешім қабылдау үдерісі көпсалалы және теңгерімді сипатқа ие болады. Бұл – саяси тұрақтылықты сақтай отырып, біртіндеп демократиялық институттарды күшейтуге мүмкіндік беретін модель.
– Қазақстандағы конституциялық реформаны Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси бағытын нығайту және оның халықаралық аренадағы беделін арттыру құралы ретінде қарастыруға бола ма?
– Қазақстандағы конституциялық реформаларды тек жекелеген саяси тұлғаның позициясын күшейту құралы ретінде қарастыру біржақты бағалау болар еді. Бұл үдеріс, ең алдымен, саяси жүйені жаңғыртуға, мемлекеттік басқару моделін қайта теңгеруге және қоғамдық сұранысқа жауап беруге бағытталған кешенді реформалар жиынтығы ретінде көрінеді.
Сонымен қатар, реформалардың саяси көшбасшылықпен тікелей байланысты екені де жасырын емес. Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашы болған өзгерістер оның жариялаған «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасымен үйлеседі және саяси бағыттың жүйелі түрде жүзеге асып жатқанын көрсетеді. Мұндай жағдайда реформалар саяси көшбасшының стратегиялық күн тәртібін нығайтатын факторлардың бірі ретінде қарастырылуы мүмкін.
Халықаралық деңгейде алғанда, конституциялық өзгерістердің референдум арқылы қабылдануы, билік тармақтарының теңгерімін күшейтуге бағытталуы және адам құқықтары саласындағы кепілдіктердің кеңеюі Қазақстанның реформаларға бейілділігін көрсетеді. Бұл өз кезегінде елдің инвестициялық тартымдылығына, халықаралық серіктестермен сенімді диалог орнатуына және жалпы саяси беделінің артуына оң әсер етеді.
Жаңа Конституция азаматтардың дербес деректерін қалай қорғайды?
Демек, аталған реформалар белгілі бір дәрежеде саяси бағытты нығайтатын құрал ретінде көрінуі мүмкін, алайда олардың мазмұны мен ауқымы оларды кеңірек – мемлекеттік жүйені сапалық тұрғыдан жаңғыртуға бағытталған стратегиялық қадам ретінде бағалауға негіз береді.
– Ең бастысы, Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, азаматтар бұл өзгерістерді қолдап отыр. Президенттің пікірінше, ортақ мүдде жолында күш біріктірген қазақстандықтар болашақ ұрпаққа озық әрі дамыған Қазақстанды қалдырады. Сіздің ойыңызша, референдумда қабылданған шешімдер елдің саяси жүйесіне қандай ұзақ мерзімді әсер етуі мүмкін?
– Референдум арқылы қабылданған конституциялық өзгерістердің ұзақ мерзімді әсерін институционалдық, саяси және қоғамдық өлшемдер тұрғысынан бағалауға болады. Ең алдымен, бұл шешімдер саяси жүйенің тұрақтылығын жаңа сапалық деңгейге көтеруге бағытталған. Азаматтардың тікелей қолдауымен бекітілген нормалар мемлекеттік институттардың легитимділігін күшейтіп, олардың ұзақмерзімді орнықтылығын қамтамасыз етеді.
Институционалдық тұрғыдан алғанда, билік тармақтары арасындағы өкілеттіктердің қайта бөлінуі «тежемелік әрі тепе-теңдік» механизмдерінің нақты жұмыс істеуіне негіз қалайды. Бұл модель уақыт өте келе басқару сапасының артуына, шешім қабылдау үдерісінің ашықтығы мен жауапкершілігінің күшеюіне алып келеді. Нәтижесінде саяси жүйе бір орталыққа тәуелділіктен арылып, икемді әрі орнықты сипатқа ие болады.
Қоғамдық-саяси мәдениетке әсері де маңызды. Референдум азаматтардың мемлекет ісіне қатысуының тиімді құралы ретінде тәжірибеде бекітілді. Бұл алдағы кезеңде азаматтық белсенділіктің артуына, қоғамдық бақылау институттарының күшеюіне және билік пен қоғам арасындағы өзара сенімнің нығаюына ықпал етеді. Мұндай өзгерістер саяси процестерге қатысудың жаңа стандарттарын қалыптастырады.
Ұзақ мерзімді перспективада бұл реформалар құқық үстемдігі қағидатын тереңдетіп, адам құқықтарын қорғау тетіктерін жетілдіруге мүмкіндік береді. Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткен қоғамдық бірлік пен ортақ жауапкершілік идеясы нақты институционалдық мазмұнға ие болып, мемлекет пен қоғам арасындағы серіктестік моделін нығайтады.
Қабылданған шешімдер эволюциялық жолмен дамитын, теңгерімді әрі жауапты саяси жүйенің қалыптасуына негіз қалайды және елдің ұзақ мерзімді даму траекториясын айқындайтын маңызды факторлардың біріне айналады.
