Бүгінде Лувр музейін тамашалаушылар саны шығанға шығып кетсе керек. Оған күмән жоқ. Музейаңсарлы жандар көрсеткіші ұлтым, жұртым дейтін әрбір адамды еріксіз Отаныңдағы музейлердің жай-күйіне қарай жетелей жөнелері анық. Бізде музей мәдениеті қай өреде?
Әмір Темір салдырған Қ.А.Ясауи мавзолейін музей деп қарасақ, біздегі музей жасау тарихы орта ғасырға кетеді. Бірақ ол кезде музей атымен жіктеліс жасалмаған. Еліміздің тарихи-өлкетану музейі алғаш қазақтың бір астанасы болған Орынборда ұйымдастырылады. Ұйымдастырушы – қазақ өмірінен хикаяттар жазған, тұңғыш рет «Ұлы орыс тілінің түсіндірме сөздігін» жасақтайтын Владимир Даль. Орынбордан Қызылордаға көшкен. Қызылордадан Алматыға. Күншығыс еңбекшілері университетінің түлегі Б.Кенжебайұлы 1925 жылы «Жас алаш» газетіне журналистік қызметке жіберіледі. Межелеу кезеңі. Астана Қызылордаға көшіп үлгеріпті. Музей жұртына бас сұққан екен. Савельевтің «Қырғызша (қазақша)-орысша сөздігінің» жұлым-жұлым бір нұсқасына кезігеді. Тіл тарихында айтыла бермейтін сөздікті қолтығына қысады да, Қызылорда қайдасың деп отарбаға мініп, тартып отырады. Ең қымбат қазына жұртта қалған.
Бас музейді әр жылдары әркім-әркім басқарды. Сара Есова, Райхан Қосмамбетова, Нұрсан Әлімбай. ХХ ғасырдың 80-жылдары Мәскеуде әдебиеттанудың әлемдік тұлғасы Виктор Шкловскийге барып жолықтым. Көп әңгіменің ішінде «Соғыс жылдарында Қазақстанға, Алматыға ығып барып, уақытша қоныс тепкенде Орталық музейде жұмыс істеп едім. Бай кітапханасы бар еді. Одан Ефрон – Броккауз көптомдығын алып едім. Музей кітапханасы аса бай еді», деген. Сырт мұқабасына алтын жалатқан көптомдық энциклопедияны көргенде көзіме жас тығылды. Әлдебір мұңды өксік қысты.
Музей қызметкерімін. Мәскеуден оралысымен «Орталық музейге» кірдім. В.Б.Шкловскийден естіген кітаптар, бұйымдар (экспонат), байырғы жәдігерліктер көзіме шалынбады. Өкінішті. Музей – ең алдымен тарих. «Тарих дегеніміз – әрбір ұлттың жады» (Н.Карамзин). Біз музей ісіне енжар қарайтын халықпыз. Демек, өзіміздің ұлттық тарихымызға перзенттік көзбен қарай алмай жүрміз. Бұл – музейдің тарихы жайында бір-екі ауыз ащы сөз болсын... Мүмкін, кейінгі ұрпақтың жүрек құлағы ашылар...
Музей ісі дегеніміз – алдымен музей жасау, сосын оны көздің қарашығындай сақтау, кезең-кезеңде экспозициясын жаңартып, жаңғыртып қайта экспозициялап дамыту, ұлттық мәдениет санатына қосып, оны қорғау. Тірнектеген еңбек. Ұлт мұратымен қамшының өріміндей жымдасып жатса, нұр үстіне нұр. Олай болмай, саясатқа «күйлеп» кетеріміз тағы бар. Ол – трагедия.
Музей өлкетану ісінен бастау алады. Өлкетану да – ұлт тарихы. Ұмыттым, 1929 жылы ма, Қазақстанда тұңғыш «Өлкетанушылардың бірінші съезі» өтеді. Әлемнің әр шалғайынан әл-қуатынша түркітанушылар келіп қатысады. Қазақтар қыбыжықтап, орыс революционерлеріне музей жасау керектігін айтумен болады. Жалған интернационализм. Ұмытпасам, атақты түркітанушы Баскаков сол съезде: «Музей ісі – ұлттық тарих, ұлттық мәдениет», деп қазақтарды көзге шұқиды. Саясатқа әбден бойұсынған қазақтар қайтып өлкетанудың
ІІ съезін өткізген емес күні бүгінге дейін.
Халық қолындағы тарихтық мәні бар бұйымтайымды (Өзбекәлі Жәнібек) бір орталыққа жинап, сан салалы музей жасаудың алғышарты керек-ті. Өлкетану съезі осы жидашылық істің әдістемесін анықтауға тиісті еді. Ол кезде бұл мәселені де іліп алып кете алмады. Жинақталған жәдігерлікті ғылыми жүйелеп, экспонат паспортын жасап, музейге айналдырудың әдіснамасын жасау да – съез айқындаған бір міндет. Оны да игеріп, дамытып алып кете алмадық. Содан да қазақ жағдайында музей ісі Орынбордағыдай қарқын ала қоймады.
Кезінде өңір-өңірде (облыстар) жасақталған өлкетану музейлері – Ресей өлкетану музейлерінің филиалы сияқты болып жасақталды. Ұлттық пішім, ұлттық тарихтан жұрдай. Мән-мазмұны ұлттық танымға қайшы. Біздің орыстануымыздың «алтын қайнары» – осы аты қазақша, мазмұны – орысша жасақталған музейлер.
Жәдігер шаһар Түркістан облыс орталығына айналар тұста облыс әкіміне саланың ІІ съезін Түркістанда өткізейік, сонда көне шаһарды сақтаудың, жаңғыртудың жөн-жобасы анықталады дегеніміз бар. Қуана қабылдаған сияқты еді. Сөзіміз жерде қалды. Түркістанды облыс орталығына айналдыруды эстрадалық сипатта жүргізіп кеп бердік.
1960 жылдардан бастап бүгінге дейінгі музей ісі – қайраткерлігін халқына қалтқысыз арнаған Өзбекәлі Жәнібек есімімен тығыз байланысты. Жастар ұйымын басқарған ол КИМ жетекшісінің біріне айналған жарық жұлдыз Ғани Мұратбаевқа туған жерінде (Қазалыда) музей жасақтады. 23 жыл ғана өмір сүрген жастар көсемі КИМ-ге (Мәскеу) – Ташкент арқылы барады. Соны ескерген Өзбекәлі Жәнібеков өзбекстандық әріптесі Ядгаровты пайдаланып, Ташкентте Ғани Мұратбаевқа музей аштырады. Шымкентте Ленинге ескерткіш жоқ кездің өзінде мәскеулік мүсінші Шумиловичке құйдырып, Ғаниға ескерткіш қойдырады. Ваганьков зиратына жерленген. Топырағы кепкен соң, ұмыт болған Ғани Мұратбаев зиратын оны ақтық сапарға шығарып салған Б.Кенжебайұлы, Ө.Тұрманжанұлы, Ж.Арыстанұлы арқылы тауып, басына ескерткіш қойдырады. Бүкілодақтық іс-шараға айналдырады.
1970 жылы Торғай облысына үшінші басшылыққа «мәдени ссылкаға» (Ш.Мұртаза) жіберілген Өзбекәлі Жәнібек «Сақтан қазаққа дейін» атап экспозиция жасақтап, атқорадан өлкетану музейін жасайды. Алматыдан Манаш Қозыбаевты шақыртып, Сарыарқа өңіріндегі тарихи ескерткіштерді анықтайды. Соның бірі – бүгінгі күндері қолға алып отырған Жошы хан мазары, кесенесі...
Өзбекәлі Жәнібек ЮНЕСКО тізіміне Қ.А.Ясауи кесенесін кіргізсек, оны халықаралық туризм тізбесіне қоссақ, қазақ аты туризм арқылы сырт елдерге кең танылар еді деген арман жетегінде болды. Бізді музей ісіне жекті. Жай жекпеді, ұлттық намысымызды оятып, тасқайраққа жаныған селебедей етіп, сергітіп жұмсады, музей ісіне солай жұмылдырды. Ол: «Аядай Хунгарияда 614 музей бар. Далиған территорияны алып жатқан бізде бар-жоғы 35 қана музей бар. Ұят емес пе? Біздегі музейлердің аты ғана қазақша. Қазақ музейлерін неге жасамаймыз? Кімнен кембіз?» дегені есімде қалғаны. Қысқа қайырып айтсам, мәдениет қайраткері Өзбекәлі Жәнібек сол жылдары қазақ мәдениетіне түп-тамырынан тартып реформа жасады. Жаңа ұлттық сипатты музейлер ашты. Ірібасты 35 музей ол орнында отырған жылдары 75-ке жетті. Музей ашуға Мәскеу ерік бермейді. Сығалап, сыналап жасаймыз. Оны филиал атаймыз. Бір деңіз.
Екіншіден, орысша сөйлеп тұрған облыстық өлкетану музейлері қайта қаралып (реэкспозиция), түбірімен қазақтың ұлттық тарихына құрылды. Таза орысша құрылған Шығыс Қазақстан облыстық өлкетану музейін ұлттық музей етіп құрған кездері қандай қиындықтарға тап болды десеңізші. Әрине, Мәскеу ұлттық пішім, ұлттық музей жасауға жол бере қоймайды. Жол бермесіне Өзбекәлі Жәнібек қоймайды.
Өзбекәлі Жәнібек Мәдениет министрінің орынбасары болып жүргенде 15 облысқа сол өңірдегі тарихи ескерткіштерді тізімге алдырып, «Облыстың тарихи ескерткіштерінің тізімі» аталатын бір-бір жуан кітап жасатып берді.
Өзбекәлі Жәнібек басшылығы кезінде өңір-өңірдегі театрлар ішінен сол өнер ошағының тарихын әңгімелейтін салалық музейлер жасақталып еді. Жылжымалы көрме емес, қалыпты музей! Күнделігіме көз салсам, Абай атындағы Опера және балет театры жанынан музей ашылған күн – 1985 жылдың 27 қыркүйегі. «Бүгін Қазақтың Абай атындағы опера және балет театры жанынан әдемі музей ашылуға тиісті. Оны экспозициялаған, көркемдеген талантты дизайнер Аманжол Найманбаев бригадасы. Бұл – ұлт республикасы театрларында әлі қолға алынбаған, жаңалықты іс. Ұлттық өнер саласына қосылғалы тұрған жаңалық» (27 сентябрь, 1985) деп жазыппын күнделігіме. Ол музей де оңайшылықпен ашылған жоқ. «Күләштің сахнаға киетін сәнді көйлегі табылды, деп қуанды бір күні Өзекең. Күләштай бұлбұлдың сахнаға шығарда себетін иіссуы табылды», деп бір қорапты көрсетті қуанып Өзекең. Әрі қарай Жәңгір ханның патша сарайын билегенде киген би көйлегі жайында жетелі әңгімеге көшті, жарықтық. Табылған бұйым-тайым (Өзбекәлі Жәнібек баламасы) бәрі Абай атындағы Опера және балет театрының музейінен орын теуіп еді, шіркін. Ана жылы театр жөндеуге қойылды. Музей күйретілді.
Өзбекәлі Жәнібек музей ұлттық мәдениет мәйегі, тәрбие орталығы деп қарайтын. Ұлттық мәдениеттің сырт елдерге шығарып көрсетер нақты, затты көрсеткіші деп білетін. Ол министрлік ішінен «Музей бөлімін» жасақтап еді. Тарихи ескерткіштерді қайта жаңғыртатын Жаңғырту институтын ашқан еді. Кім білсін, бүгін соның қайсысы орнында, қайсысы ізім-қайым. Өзбекәлі Жәнібектің туған жерінде қоғамдық ынтамен музейін ашқан едік. Жампоздың 90 жылдығына қарай Отырар ауданы басшылығы кеңейту, көркейту орнына жауып тынды. Өзекеңнің ұстазы – қазақ әдебиеті тарихына 15 ғасыр руханиятын қосқан «Әдебиет тарихын зерттеушілердің пірі» атанған Бейсембай Кенжебайұлына арнап «Түріктану» музейін жылдап жасақтап едік. Екі жылдан асып барады, жауып тынды. Бұдан біраз жыл бұрын жасақталған «Отырар кітапханасы» да жоқ.
Әңгіме Луврдан басталып еді-ау. Жылына Луврға 8,5 миллион кісі кіреді. Артық кіргізбейді. Шектеу. Біздің адамзаттық құндылық қатарынан орын алған Қ.А.Ясауи мавзолейіне жыл бойы зиярат етіп келетін адамдар саны миллионнан жаңа асты. Француз президенті Миттеран соңына Ұлттық кітапхана қалдырды. Жергілікті әкімдер орта ғасырда Александрия кітапханасынан кейінгі мәшһүрлікке ие болған Отырар кітапханасын тірілтейін десең, ғимаратын сатып, жауып тастайды. О, тоба!
Құлбек ЕРГӨБЕК,
Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты
