«Қызылорда қалалық жолаушылар көлігін жаңарту» жобасы 2013 жылы басталған. Сол жылдың аяғында Қызылорда облысының әкімдігі, «Байқоңыр» ӘКК, «Қызылорда автобус паркі» мен Еуропа қайта құру және даму банкі арасында жобаны қолдау туралы келісімге қол қойылады. Жалпы құны 27,11 млн доллар болатын жобаны жүзеге асыру мақсатында автобус паркі мен ЕҚДБ арасында, он жыл мерзімге несиелік келісім жасалып, оның алғашқы 3 жылы жеңілдік кезеңі болып белгіленеді.
Жобаның бастапқы құны теңгемен 4,17 млрд болса, аяқталғанша төленген қаржы 9 млрд теңгеге жеткен. Амалы таусылған автобус паркі айналдырған 5-6 жылда жарамсыз күйге түскен көліктердің несиесін субсидия есебінен төлеп келіпті.
«Соңғысы 2016 жылы келген автобустардың алды 2022 жылдары істен шыға бастады. Қосымша бөлшектері де пайдалануға келмей тұр. Осыдан екі жыл бұрын ғана банк алдындағы берешекті төлеп болдық», дейді «Қызылорда автобус паркі» ЖШС директоры Әбдібәкір Маштаев.
«Байқоңыр» ӘКК автобус паркіне еншілес мекеме ретінде кредиттік шарт жасауға көмек берген. 2017 жылы «Қызылорда автобус паркі» қала әкімдігінің теңгеріміне өткізілген. Жақында Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов әлеуметтік желіде осы мәселені көтеріп, облыс бюджетін ойсыратып кеткен жобадан сыбайлас жемқорлықтың белгісі байқалатынын ашық айтты.
«Жобаның басында-ақ мұндай көлік бұрын-соңды елге импортталмағандықтан да, сертификаттау талаптарына байланысты автобусты жеткізу 43 аптаға кешіктірілді. Ол кезде елімізге Қытайдағы танымал компаниялардың автобустарын еш кедергісіз әкелуге болатын. Жоғары деңгейде жабдықталған, сапасы әлемге белгілі сол автобустар бізге жеткізіліп жатқан күмәнді көліктерден 3-4 есе арзан еді. Осыны көре тұра, автобусты белгісіз өндірушілерден импорттауға бел буғандардың қандай ойда болғаны беймәлім. Басталғаннан-ақ осындай қолдан жасалған кедергілер салдарынан автопарк банк алдындағы несиесін 2024 жылы ғана өтеп бітірді», дейді депутат.
Депутаттың айтып отырғаны, ТР ТС 018/2011 талаптарына сәйкес алынатын ОТТС сертификаты. Елімізде аккредиттелген зертханалар болмағандықтан, мұндай сынақ Ресейдегі Дмитров автополигонында жүргізіліп, оның соңы қосымша ұйымдастыру мен жобада жоқ логистикалық шығындарға ұласқан. Осылайша, 92 автобустың жеткізілуі ұзаққа созылып, белгіленген кестеден кешігеді. Салдарынан бір автобустың бастапқы құны 2014 жылғы бағаммен 194 076 доллар немесе 35,3 млн теңге шамасында бағаланғанымен, жоба аяқталғанша еселеп өсіп кетеді.
2014–2024 жылдар аралығында доллар бағамы 153,8 теңгеден 450 теңгеге дейін өсіп, несие жөніндегі төлем көлемі де ұлғайған. Кешігуге байланысты ЕҚДБ тарапынан 139 945,44 доллар көлемінде резервтеу комиссиясы есептелгені де кепілдік берген облыстық бюджетке артық жүк болған.
«Ең үлкен стратегиялық қателік несиені доллармен рәсімдеу болды. Валюталық тәуекелдер ескерілмегендіктен, теңге әлсіреген кезде жоба құны шарықтап кеткен. Бірақ сол миллиардтаған теңге жұмсалған автобустардың қаңтарылып тұрғаны жұрт көкейінде көп сұрақ туындатып тұр. Жұмсарта айтқандар мұны жауапсыздыққа баласа, дұрыс жоспарланбаған жобадан сыбайлас жемқорлық белгілерін байқайтындар да аз емес. Айналып келгенде, әр автобусқа барлық пайызды, айыппұлдарды, қосымша төлемдерді, жол ақысын, баж салығын санағанда, орта есеппен 100 млн теңгеге жұмсалған. Сол тұста әр салық төлеушінің қалтасынан шыққан бұл қаржыға кемінде 10 шақты мектеп немесе бірнеше аурухана салуға болатын еді. Сондықтан құзырлы органдар тексеріс жүргізіп, кінәлілер заң аясында жауапқа тартылуы қажет. Кез келген лауазымды тұлға атқарған қызметіне, атақ-дәрежесіне қарамастан «Заң мен тәртіп» қағидасы аясында жауап беруге тиіс», дейді М.Әбенов.
Бүгінде «Қызылорда автобус паркі» мекемесінде 300-ге жуық автобус бар. Олардың 280-ге жуығы күнделікті жолға шығады. Ал облыс бюджетіне тым қымбатқа түсіп, межелі мерзіміне жетпей қаңтарылған 84 қоғамдық көлікті алдағы уақытта аукцион арқылы сату жоспарланып отыр.
ҚЫЗЫЛОРДА
