Сурет: news.mail.ru
Кейінгі отыз жыл ішінде қолданыстағы Конституция мәтініне 197 түзету енгізілген. Бұл көрсеткіштің өзі көп жайттан хабар береді. Конституция өзінің табиғаты бойынша құқықтық жүйенің берік іргетасы, заңнаманың дамуына бағыт-бағдар беретін басты құжат болуға тиіс. Алайда осындай көп өзгеріс Негізгі заң біртіндеп қазіргі сын-қатерлерге бейімделу құралына айнала бастағанын аңғартады. Ұзақмерзімді институционалдық архитектураны айқындаудың орнына ол өзгеріп отырған шынайылықты «қуып жетуге» бағытталған жекелеген түзетулермен толықтырылып отырды.
Белгілі бір кезеңде мұндай тәсіл орынды болғаны рас: жас мемлекет тиімді модель іздеді, институттарын қалыптастырды, өкілеттіктер теңгерімін нақтылады. Алайда уақыт өте келе жекелеген түзетулер енгізу тәжірибесі фрагментарлық әсер туғызды. Конституция мәтінінде әртүрлі тарихи кезеңдердің нормалары жинақталып, саяси және әлеуметтік дамудың әралуан сатыларын бейнеледі. Бұл ішкі логикалық қайшылықтардың туындауына және құқық қолдану тәжірибесінің күрделенуіне алып келді. Осыған байланысты бүгінгі мәселе – жекелеген түзетулер енгізу емес, тұтас әрі жүйелі түрде қайта қарау. Ең алдымен бұл құқықтық сапасы мен нормалардың ішкі үйлесімділігін қамтамасыз етуге қатысты. Негізгі іргетасты үздіксіз өзгерте беруге болмайды, белгілі бір кезеңде оны кешенді түрде саралап, жаңа сапалық деңгейде қайта тұжырымдау қажет. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа редакция Конституцияны өзінің бастапқы табиғи негізіне – тұрақты, ішкі үйлесімді, логикалық тұрғыдан жүйеленген әрі ұзақмерзімді келешекте елге қызмет ете алатын құжат ретіндегі миссиясына қайтарады. Дәл осы қорытындыға заңгерлік-сараптамалық қауымдастық келді әрі Конституция жобасын әзірлеу үдерісі толық ашық форматта өтті.
Бұл жұмыс кәсіби және ғылыми қауымдастықтың, практик-заңгерлердің, мемлекеттік органдар мен қоғамдық институттар өкілдерінің кең ауқымды қатысуымен жүзеге асырылды. Конституциялық комиссия құрамына елдің барлық өңірінен түрлі сала өкілдері де енді. Отырыстар ашық форматта өтіп, тікелей эфирде көрсетілді, ұсыныстар цифрлық платформалар арқылы қабылданды, талқылау жария түрде жүргізілді. Айта кету қажет, комиссия жобаны ғана қалыптастырды. Ал өзгерістердің тағдырын айқындайтын түпкілікті шешім бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданады.
Жалпы алғанда, жоба реактивті модельден стратегиялық модельге көшуді бекітеді. Преамбула толықтай қайта жазылып, онда бірлік, әділеттілік, заң мен тәртіп, адам капиталын дамыту, этносаралық келісім және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік құндылықтары айқындалған.
«Жалпы ережелер» бөлімінің атауы «Конституциялық құрылыс негіздері» деп өзгертілуі мазмұнды нақтылай түседі және мемлекеттің егемендігі, унитарлығы мен аумақтық тұтастығының мызғымастығын бекітеді.
Халық мемлекеттік биліктің қайнар көзі ғана емес, сонымен қатар егемендіктің иесі ретінде тікелей аталады. Бұл – жария билік тұжырымдамасының логикалық жалғасы: мемлекеттік органдар халық берген өкілеттіктерді жүзеге асырады, бірақ билікті ешкім де иемденіп кете алмайды.
Құқықтар мен бостандықтар бөлімі қысқартылған жоқ, керісінше жүйелендіріліп, күшейтілді. Өмір сүру құқығы – әр адамның ажыратуға және айыруға болмайтын құқығы. Жеке өмірге қол сұғылмау құқығына, жеке және отбасы құпиясының болу құқығына, цифрлық технологияларды қолдануды қоса алғанда, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау құқығына заңмен кепілдік беріледі. Кінәсіздік презумпциясы негізгі құқықтар блогіне енгізілді. Адвокатура мәртебесі конституциялық деңгейде бекітілді.
Институционалдық архитектура да өзгеріп жатыр. Бір палаталы Құрылтай қалыптастырылады, вице-президент институты енгізіледі, Конституциялық сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындау тетіктері өкілді органның міндетті келісімі арқылы нақтыланады. Бұл – билікті шоғырландыру емес, өзара жауапкершілік пен институционалдық тығырықтың алдын алу моделі.
Маңызды қағида бекітіледі: Конституцияға өзгерістер бүкілхалықтық референдум арқылы енгізіледі. Президенттің шешімімен Негізгі заңға түзетулер енгізу референдум өткізу арқылы ғана жүзеге асырылады. Парламент арқылы өзгерістер енгізу мүмкіндігі алынып тасталады. Сонымен қатар Президентке референдум өткізу туралы ұсыныс енгізетін субъектілер қатарына Қазақстан Халық кеңесі қосылады. Осылайша, Негізгі заң саяси конъюнктура шеңберінен шығарылып, тікелей халықтың еркіне беріледі.
Қоғамдық қабылдау мәселесіне де тоқтала кеткен жөн. Күрделі құқықтық реформалар төңірегінде жиі алаңдаушылық тудыратын, кейін практикада расталмайтын түсіндірмелер пайда болады. Сондықтан бүгін рәсімге, нормалардың нақты мазмұнына және азаматтық жауапкершілікке қайта оралу ерекше маңызды.
Конституция – өкілеттіктерді бөлу, билік тепе-теңдігін орнату, оның шектерін айқындау архитектурасы. Архитектура неғұрлым айқын болса, сенім соғұрлым жоғары, қақтығыс деңгейі соғұрлым төмен мемлекет тұрақты болады. Осы үдерістегі негізгі сөз – «жалпыхалықтық». Шешімді комиссия да, сарапшылар да, жекелеген саясаткерлер де емес, егемендіктің иесі – халық қабылдайды.
Бүгінде әрқайсымыздың еліміздің алдағы онжылдықтардағы даму қағидаттарына ықпал ету мүмкіндігіміз бар. Алайда бұл қатысу эмоциялық реакциямен немесе бөгде интерпретацияларға сүйенумен шектелмеуге тиіс. Мұндай маңызды мәселеде шешім қабылдау үшін мәтінді оқу, нормаларды салыстыру, мазмұнын терең пайымдау және мәні бойынша сұрақтар қою қажет. Нақты не үшін дауыс берілетінін түсінбейінше, жауапты таңдау жасау мүмкін емес. Сондықтан жауапкершілік «қолдаймын» немесе «қарсымын» деген бастапқы ұстанымнан емес, ұсынылып отырған өзгерістердің мазмұнын адал түсінуге ұмтылудан басталады. Содан кейін ғана референдумға келіп, азаматтық ұстанымын білдіру орынды. Бүкілхалықтық референдумға белсенді әрі саналы қатысу – қоғамның кемелдігінің көрінісі, билік көзі Конституцияда бекітілгендей, Қазақстан Республикасының халқына тиесілі екенінің нақты дәлелі.
Жанна АСАНОВА,
Сенат депутаты
