– Бұл заң Қазақстан Республикасының құқық қорғау жүйесін одан әрі жаңғыртудың 2014-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы аясында әзірленген. Ол Қазақстан Республикасындағы сот-сараптама қызметін жүзеге асыру кезіндегі қоғамдық қатынастарды реттейді, сондай-ақ, сот сарапшыларының құқықтық жағдайын, материалдық қамтамасыз етілуін және әлеуметтік қорғалуын айқындайды. Сот-сараптамалық қызметін жүзеге асыру заңнамасын жетілдіріп, оны халықаралық құқық нормаларына сәйкестендіруге және жеке сот-сараптама институтының қылмыстық қудалау органдарынан тәуелсіздігі идеясын одан әрі іске асыруға негіз болады. Заң сарапшы мамандықтарын халықаралық стандарттарға сәйкес сертификаттауды және жүргізілген сараптамалық зерттеулердің сапасын, сот сараптамасы органдары мәртебесінің халықаралық деңгейге көтерілуін қамтамасыз етеді.
Заңның көздеген мақсаттарының қатарында бюджет қаражатын тиімді пайдалану үшін сот сараптамаларын жүргізудің денсаулық сақтау жүйесінен алынып, Әділет министрлігіне берілгендігін атап өту керек. Сонымен қатар, Сот сарапшылары палатасын қалыптастыруға мүмкіндік беріп, мемлекеттік емес жеке сот сарапшысы қызметін жетілдіруге жағдай туғызады.
– Енді сот сарапшысына қойылатын талаптарға тоқтала кетсеңіз.
– Сот сарапшысының арнайы білімі болуы керек. Сот қабілеті шектеулі деп таныған немесе соттылығы бар адам сот сарапшысы бола алмайды. Сонымен қатар, сот сарапшысы міндетті түрде Қазақстан Республикасының азаматы, сот сараптамасының нақты бір түрі үшін белгіленген біліктілік талаптарына сәйкес аттестатталған және Қазақстан Республикасы сот сарапшыларының мемлекеттік тізіліміне енгізілген болуға тиіс. Сот сарапшысы біліктілігі мен біліктілік куәлігі емтиханнан өткен соң ғана тапсырылады.
Ал сот сарапшысын аттестаттау мәселесіне келсек, бес жылда бір рет Әділет министрлігінің аттестаттау комиссиясы немесе денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган аттестаттаудан өткізеді.
– Заңның негізгі мақсаттарының бірі мемлекеттік емес жеке сот сарапшысы қызметін жетілдіру екенін атап өттіңіз. Осы мәселеге тоқталсаңыз.
– Еліміз әлемдегі бәсекеге қабілетті 30 елдің қатарына енуді мұрат етіп отырған бүгінгі таңда Қазақстанның әр азаматы өз құқығымен қатар, заң нормаларын да жетік біліп, құқықтық сауаттылығын одан әрі дамытуы тиіс. Бұл – өмір талабы, заман сұранысы. Ал сот сарапшысының басты міндеті – мүдделі мекемелер жинақтаған құжаттарға арнайы білімі мен білігінің негізінде сараптама жүргізіп, істің анық-қанығын егжей-тегжейлі зерделеп, оған шынайы бағасын беру. Бұл – аса маңызды әрі жауапты іс. Себебі, сарапшының берген қорытындысы негізінде әділдік үстемдік құрып, шындық ашылады, қылмыс анықталып, кінәлі жазаланады.
Жеке сот сарапшылары институтын құру – уақыт және қоғам талабынан туындаған мәселе. Еуропа мен Американың жоғары дамыған елдерінде сараптамаларды негізінен мемлекеттік емес мекемелер жүргізеді. Ұлыбританияда азаматтардың 40 пайызы жеке сот сараптамасы қызметінің көмегіне жүгінеді. Егер елімізде жеке сот сарапшылары институты құрылып, аяғынан тұрып, мемлекеттік сараптама мекемелерімен өзара бәсекелесе алатын болса, сараптаманың сапасы да арта түсетіні анық.
Қазір шалғай аудандарда орналасқан құқық қорғау органдарының қызметкерлері сараптама жасату үшін облыс орталығына дейін жүздеген шақырым жол жүреді, сонымен бірге, сараптама қорытындысын алу үшін де осыншама жол жүріп, уақыт жоғалтады. Бұл қылмыстық істің созылып кетуіне, мерзімінде аяқталмауына соқтырады. Осы проблеманы шешу де кезек күттірмес мәселе.
– Жеке сот сарапшысына рұқсат берудің тәртібі қандай?
– Сот-сараптама қызметімен айналысуға лицензия жеке тұлғаларға беріледі. Оны берудің, беруден бас тартудың тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының рұқсаттар мен хабарламалар туралы заңнамасында белгіленген. Сот-сараптама қызметіне лицензия беруді және олардың қызметіне бақылау жасауды Әділет министрлігі немесе денсаулық сақтау саласындағы уәкілетті орган жүзеге асырады.
– Сот сарапшылары палатасы ұйымын құру мәселесіне кеңірек тоқталып өтсеңіз?
– Сот сарапшыларының палатасы – өзін өзі қаржыландыратын коммерциялық емес кәсіби ұйым. Сот-сараптама қызметін жүргізуге лицензиясы бар жеке тұлғалар палатаның мүшелері бола алады. Сот сарапшылары міндетті түрде палатаға мүшелікке енуі тиіс. Палатаның мынадай өкілеттіктері бар: мүшелерінің сот-сараптама қызметін жетілдіруге бағытталған жұмыстарын қалыптастыруға және дамытуға көмек көрсетеді; сот-сараптама қызметімен айналысуға арналған мемлекеттік лицензиясы бар адамдардың қызметін үйлестіруді жүзеге асырады; палата мүшелерінің өз кәсіби қызметтерін жүзеге асыруы кезінде мемлекеттік және мемлекеттік емес органдармен, оның ішінде шетелдік және халықаралық ұйымдармен қарым-қатынас жасауда олардың құқықтары мен заңды мүдделерін білдіреді және қорғайды; палата мүшелерін оқытуды және олардың біліктілігін арттыруды ұйымдастыруға жәрдем көрсетеді, т.б. Сондай-ақ, сот-сараптама қызметімен айналысуға берілген лицензияның қолданысын тоқтата тұру, тоқтату және одан айыру туралы ұсыныс енгізе алады.
Консервативті көзқарастағы қарапайым халық жеке сот сарапшысы қызметін тәжірибеге енгізуді жөн санамауы да мүмкін. Өйткені, олар мемлекеттік жүйе ғана сапалы қызмет ұсынады деп санайды. Біздің еліміз тәуелсіздік алғаннан бері бірқатар мемлекеттік қызмет жекеменшікке берілді. Бұл тәжірибе өзінің өміршеңдігін көрсетуде. Мысалы, 2002 жылы барлық мемлекеттік нотариустар жекеменшікке ауыстырылды. Міне, сол уақыттан бері елімізде тек жеке нотариустар ғана қызмет жасауда.
Сол сияқты, қазірде Елбасы тапсырмасымен сот орындаушылары да жекеменшікке ауысып жатыр. Бұл өзінің нәтижелілігін көрсеткен әлемдік тәжірибе болып табылады.
Мемлекеттік қызметті жекеге ауыстыру алдымен мемлекеттік қаржыны үнемдейді. Яғни, жеке сектор өзін өзі қаржыландырады. Ал өзін өзі қаржыландыруды олар халыққа қызмет көрсету арқылы жүзеге асырады. Осы ретте, халықты өзіне тарту үшін олар өз қызметін жетілдіруді көздейді. Нәтижесінде бәсекелестік орта пайда болады, ал бәсекелестік пайда болған ортада қызметтің сапасы артатыны айтпаса да түсінікті.
– Заңгер ретінде сот сарапшысында қандай қасиеттер болуы керек деп санайсыз?
– Сот сарапшысы қызметі оңай жұмыс емес. Оның мақсаты – сараптамаға алған затты жан-жақты зерттеп, ол туралы толық сипаттама беру. Жақсы сарапшының бойында, ең алдымен, әрдайым өсуге деген талпыныс болуы керек. Көптеген жағдайда сарапшының қорытындысы арқылы іске нүкте қойылады. Сондықтан, әр сарапшы өзінің біліктілігін тұрақты түрде арттырып, заңмен белгіленген шектен шықпау үшін заңгерлік мәселелерге үнемі қызығушылық танытып отырғаны жөн. Қысқасы, сарапшы өз жұмысының хас шебері болуы тиіс.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен
Жақсыбай САМРАТ,
«Егемен Қазақстан»
