Дрон дәуірінің дидары

Ұшқышсыз ұшу ап­параттары ұрыс­ даласында бірнеше он­жыл­дықтан бері қолданыла­ды. Түрлі сипаттағы мін­дет­терді мүлтіксіз орындайтын бұл құрылғылар бүгінде әлем елдерінің армиясында қару-жарақ арсеналын толықты­рып тұр. Бастапқыда көпші­лігі оны нашар қаруланған топтарға қарсы операцияларға ғана қолайлы көрді. Кейінгі 10–15 жыл бедерінде әуелде Си­рия мен Қарабақтағы шие­леністерден бастап, Украина, Таяу Шығыстағы шайқастардың барлығында заманауи әскери дрондар өз күшін дәлелдеді.

Себебі ұшқышсыз аппарат­тардың құны арзан әрі адам шы­ғынын азайтып, опера­ция­ны барынша қауіпсіз етеді. Сонымен қатар нақты уақыт режімінде қашықтан бақылау мүмкіндігі бар. Заманауи құ­рылғылар тек қорғанумен емес, қажет болған жағдайда ки­бершабуыл жүргізумен де айналысады. Қарсыластың жү­йелерін бұғаттап, деректерді жою сынды бірқатар әрекетті әп-сәтте іске асырады. Оның үстіне қанатты қырағылардың техникалық мүмкіндіктері де күн санап жетілдіріліп, барынша сенімді, функционалды әрі жойқын қаруға айналып келеді.

Қазақстан Қарулы күштері де бұл бағыттағы үдерістен тыс қалған жоқ. Ахуалды жіті бақылаған еліміз ұшқышсыз ұшу аппараттарының қарқы­ны мен қарымына жиі сараптама жасап отырады. Қазіргі таңда әскери сапта ресейлік Orlan-10, қытайлық Wing Loong, израильдік Skylark, АҚШ-тың RQ-11 Raven және түркиялық Anka сынды аппараттар бар. Сонымен қатар отандық үлгідегі дрондар да құрастырылады. Олар ішкі қажеттіліктің басым бөлігін қамтамасыз етіп отыр.

– Бұл технологиялар әртүр­лі тапсырмаларды орындай­ды, соның ішінде жүк жеткізу, жаралыларды іздеу, эвакуа­циялау, табиғи және техно­гендік сипаттағы төтенше жағ­дайлардың салдарын жоюға көмектеседі. Ұшқышсыз жүйе­лер Қарулы күштерде ауқымды міндеттерді атқарады. Атап айтқанда, оларға мемлекет­тік шекараны күзету, соққы беру операциялары, сондай-ақ радиоэлектрондық күрес, радиациялық, химиялық және биологиялық қорғаныс, эко­логиялық қауіпсіздік пен байланысты қамтамасыз ету секіл­ді түрлі қызметтер жүктелген. Бір ұшқышсыз құрылғыны құ­растыруға кететін уақыт оның түріне және маманның даярлық деңгейіне байланыс­ты өзгереді. Кәнігі оператор үшін квадрокоптер типіндегі дронды жинаудың стандартты уақыты шамамен 3–6 сағатты құрайды, ал жаңадан бастағандар үшін бұл үдеріс 1–2 тәулікке дейін созылуы мүмкін. Құрас­тырылғандары әртүрлі маневрлер, ауа райының құбыл­малы жағдайында, күн­діз-түні сынақтан өтеді, – деді Қарулы күштер Бас шта­бының Ұшқышсыз авиа­ция­лық жүйелерін дамыту және қолдану департаменті бас­ты­ғының орынбасары, полковник Әмір Қасенов.

Демек, цифрлық қақтығыс­тарда жедел әрекет ету, жаудың тактикасын алдын ала болжау, кибер және гибрид соғыстарға дайын болу үшін технологиядан бөлек, операторлар да мықты болуы қажет. Бұл бағытта әскери қызметшілерді оқыту Қорғаныс министрлігіне қарасты жоғары оқу орындары мен колледж базасында жүзеге асырылады.

Одан бөлек, ел армиясында дрон операторлары әртүрлі әскер түрлерінде, соның ішінде Әскери-теңіз күштерінде де да­йындалады. Маңғыстауға сапар барысында осы мамандардың әлеуетін бақылаған едік.

Әскери-теңіз күштері бас қолбасшы­сы басқармасы бас штабының роботтан­дырылған жүйелерді қолдану жөнін­дегі аға офицері подполковник Григорий Се­ливановтың айтуынша, мерзімді қыз­мет­тегі сарбаздарды оқыту барысында ұш­қышсыз жүйелерді басқарудың бастапқы дағдылары үйретіліп, заманауи қару түрлері туралы жалпы түсінік беріледі.

– Арнайы жаттығу кезінде дронды басқару, оны қауіпсіз ұшыру мен қондыру, камера арқылы жерді бақылау, алынған ақпаратты талдау үй­ретіле­ді. Бүгінде алдыңғы шеп­тегі ең кең таралған зама­науи аппараттардың бірі – FPV-дрондар. Оларға орна­тыл­ған камера бейнені нақ­ты уақыт режімінде опера­тор­дың көзілдірігіне немесе экранына жеткізіп, оны дрон­мен бірге «ұшып келе жат­қандай» әсерге бөлейді. Осы ерекшелігіне байланысты FPV (First person view) «бірінші тұлға көзімен көру» деп аталады. Бұл қанатты техниканың басты артықшылығы – қол­жетімділігі мен басқарудың қарапайымдылығы. Соның әсе­рінен операторларды қысқа мерзімде даярлауға болады. Әсіресе жастар тез бейімделеді. Күн сайын 3–4 сағат жаттығу жасаған адам бірнеше апта ішін­де оны еркін меңгеріп шығады, – деді Г.Селиванов.

Бізге көрсетілген оқу сыныптарында операторлар тек симулятор арқылы емес, шағын оқу дрондарының көмегімен де машықтанады. Мұнда әскери қызмет­шілер басқару пультін қолға алып, VR-көзілдірікке ұқсас құрылғыны тағады да, ұшқышсыз техниканы көрші бөлмеде арнайы қойылған жасанды кедергілер арасынан дәл әрі шебер жүргізуге тырысады.

Жалпы, FPV-дрондар 7–10 ша­қырым қашықтыққа дейін ұша алады. Арнайы антенна арқылы қашықтығын 15 шақырымға дейін арттыруға болады. Бір жақсысы, бұл заманауи аппаратты бір рет немесе қайта-қайта қолдануға да болады. Ол үшін дронға тек жүк тастау жүйесі орнатылады.

– Егер жеке нысанаға ба­ғытталса, оған жақындап, граната тастаған тиімді. Ал броньды техника не окоптар болса, онда камикадзе (нысанаға жеткенде өзін-өзі жарып жіберетін бір реттік ұшқышсыз аппараттар) ретінде қолданған дұрыс. FPV-дронның көлеміне қа­рай оны қол гранатасымен де, танкіге қарсы гранатометінің оғымен де жабдықтауға болады, – деді аға офицер.

Осылайша, нысанаға дәл бағытталған жалғыз дронның өзі қарсыластың бір топ әскери қызметшісін, автокөлігін немесе танкін жоюға қабілетті. Барлығы оператордың кәсі­би­лігіне байланысты, ал бұл шебер­лік арнайы оқу сыныптарында шыңдалады. Алаңда осы салаға енді қадам басқан жас операторлардың бірімен тілдестік.

– Былтыр наурызда әскер­ге шақырылдым. Борышымды өтеген соң, осы бағытта қыз­метімді келісімшарт негізінде жалғастыруға бел будым. Қа­зір ұшқышсыз аппараттарды басқарудың теориясын мең­геріп жатырмын, практикада да байқап көрдім. Техникаға жақын болған соң ба, үйрену қиынға соқпады. Дегенмен дронды басқару – дәлдік пен жедел шешім қабылдауды талап ететін үлкен жауапкершілік. Осындай дайындық мені қа­зір­гі заманғы ұрыс жағдайына мүмкіндік береді, – деді Әсет Жақсығалиев.

Ұшқышсыз аппараттар авиа­цияда да белсенді қолда­ны­лады. Мәселен, Ақтаудағы авиабазада бізге қытайлық Wing Loong-1 дроны таныстырылды. Бұл қанатты қырағы 6 шақырымға дейін биікке көтері­ліп, сол жерден бір тәу­лікке жуық барлау жүргізе алады. Сонымен қатар алыс қашықтыққа ұшып, бомба, зымырандармен жерүсті нысандарына соққы беруге қабілет­ті. Ұшқышсыз аппаратты оператор басқарады, ол дроннан 200 шақырымға дейінгі қа­шықтықта орналасуы мүмкін.

Бүгінде армиямыз заман талабына сай трансформациялану кезеңінен өтіп жатыр. Еліміздің оқу-жаттығу полигондарында шыңдалған, технология тілін меңгерген жас операторлар мен аспанда сап түзеген цифрлық құралдарымыз айбынды Қарулы күштеріміз­дің берік қалқаны десек, артық айтқандық емес.