Топырақ құнарын зерделеген ғалым

Машина-трактор шеберханасында слесарь-аккумуляторшы болып қызмет еткен Ғалымжан ағай орыс тіліндегі техникалық журналдарды көп оқитын. Өзі құрастырып трактор, ұнтартқыш құрастырғаны, қазір сәнге айналған «жылы еденді» сол кездің өзінде қолдан жасағаны талайға аңыз болған. Әттең, өмірі қысқа болды. Мүмкін Әлияның бойындағы ғылымға қызығушылық, білмекке құмарлық сол әкеден жұққан әдет болар?

Әлия Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық универ­си­тетінде тәлім алды. Ауыл бала­сына әрі жақын, әрі тосындау «То­пырақтану және агрохимия» мамандығын тәмамдады. Сабақ­қа алғыр, ғылымға бейім, болашағынан үміт күттіретін жас маманды университет бірден өз ұжымына қосыпты. 2018 жылы Алматы қаласындағы Қазақтың ұлттық ауыл шаруашылығы университетінің докторантурасын аяқтаған жас ғалым PhD дәрежесін қорғады. Бұл мақсатты грант арқылы жүзеге асқан еді.

«Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техни­ка­лық университетінің PhD, қауым­дастырылған профессоры Әлия Нағиева ондаған жылдан бері ғылыми жобалармен шұғыл­да­нып келеді. Ол алдыңғы буын ға­лым­дардың жолын қуып, ауыл шаруашылығы саласын дамы­туға өз үлесін қосып жүр. Әлия Ғалымжанқызының ғылыми жұ­мы­сының негізгі бағыты – ауыл шаруашылық жерлерін және топырақты зерттеу, оны құнарландыру, қалпына келтіру. Осы бағыт аясында топырақтың агроэкологиялық жағдайын жақ­сар­ту, деградацияға ұшыраған және техногендік әсерден бүлінген жерлерді қалпына келтіру, сондай-ақ топырақ құнарлылығын арт­тыруға бағытталған ғылыми-зерт­теу жұмыстарын жүйелі жүр­гізіп келеді», дейді әріптесі, уни­вер­ситеттің ғылым жөніндегі проректоры Әлжан Смайылұлы.

2024 жылы әлемге жол ашатын «500 ғалым» «Болашақ» халықаралық бағдарламасының арқа­сында Әлия Прага қаласын­да­ғы Чехия жаратылыстану ғылымдары университетінде ғылы­ми тағылымдамадан өтті. Тағы­лым­дама бағыты – «Мелио­ра­ция, жерді қайта құнарландыру, қалпына келтіру және қорғау. Топырақтану және агрохимия» болатын. Тарқатып айтар болсақ, мелиорация дегеніміз – жерді жақсартуға бағытталған техникалық және шаруашылық-ұйымдастырушылық шаралар жиынтығы ғой. Осы тағылымдама бары­сында кейіпкеріміз халық­аралық деңгейдегі тәжірибемен танысып, заманауи зерттеу әдістерін меңгеріп қайтты. Әсіресе топырақ экологиясын қалпына келтіру мен микробиологиялық әдістерді қолдану саласында кәсіби біліктілігін арттырды.

«Менің ғылыми-зерттеу тақы­рыбым – ауыл шаруашы­лы­ғындағы немесе өндірістік жерлердегі топырақтың құнарлылығын арттыру және бағалау. Бұл еліміз үшін де өзекті мәселенің бірі. Әрине, топырақты зерттеудің түрлі заманауи әдісі бар. Алайда шетелдегі әдіс-тәсіл басқаша. Өзім сол жағына көбірек қызығушылық танытып, уақытымның көп бөлігін «Агрохимия және өсімдікті қоректендіру» кафедрасына қарасты топырақ пен өсімдіктерді зерттейтін зертханаларда өткіздім. Тағылымдама барысында жаңа әдіс-тәсілдерді меңгердім, заманауи құрал-жабдықтармен таныс­тым», дейді жас ғалым.

Әлияның айтуынша, Чехия университетінде ғылыми зерттеу­лер үздіксіз жүргізіліп, ғылыми жобалар да көптеп жүзеге асып жатады екен. Мысалы, чех ға­лымдары топырақтың құрамын жақсартудың, құнарлылығын арт­тырудың көптеген әдіс-тәсілін жасайды. Ол үшін қолданы­ла­тын тұрмыстық немесе басқа да қалдықты алдымен зерттеп, топыраққа пайдалы заттарды анықтап, құнарлылығын арттыру үшін түрлі биоқоспаны өздері дайындап, пайдаланады. Сол іс-әрекеттің ғылыми мәнін толық­қан­ды зерттеп, оның топырақ құна­рына, микробиологиялық құра­мы­на және экожүйенің қалпына келуіне тигізетін әсерін жүйелі түрде талдайды.

Әлия Ғалымжанқызы ха­лық­аралық «Erasmus» жобасын жүзеге асыруға атсалысқан ғалымдардың бірі. Осы жоба аясында Жәңгір хан университетінің ғылыми қызметкерлері отандық және Германия, Чехия, Польша мем­лекетінің ғалымдарымен бірге док­торанттарға сала бағыты бо­йынша оқу бағдарламасын әзір­леді. Сол кезде де ғалымға Чехия университетіне екі апта жұмыс са­парымен барудың да сәті түскен. Бұл жолы Әлия ғылыми тағылымдама барысында Чехия университетінің «Агрохимия және өсімдікті қоректендіру» кафедрасында өткен семинарларға, докторанттардың мемлекеттік емтихандарына, халықаралық конференцияға қатысыпты. Семи­нарда баяндама жасап, өзі еңбек етіп жүрген Жәңгір хан университетінің ғылыми әлеуеті, жетістіктері, ғылыми зертханалар мен өндірістік жұмыстары жайлы таныстырған. Шетелдік ғалымдар батысқазақстандық университеттің бірнеше бағытта жұмыс істейтініне қызығушылық танытып, көптеген сұрақ қойыпты.

Үш ай бойы ағылшын тілінде сөйлеп, тілдік қорын молайтқан ғалым мұның пайдасы мол бол­ғанын айтады. Ғалым-ұстаз әлі күнге чехиялық ғалымдармен бай­ланыс жасап, ғылыми ізденісін үзбеген. Мұның өзі отандық ғылымды дамытуға да әсер етіп жатыр. Өйткені әлемдік ғылымның тілі – ағылшын екені рас қой.

Көп жұрт түсінбегенімен, ғалымның иығында жүк, көңілінде мақсат көп. Мысалы, 2024 жылы Батыс Қазақстан облысының көп жері тасқын су астында қалды. Ал көктем мен күз аралығында су басқан ауыл шаруашылық жерлерінің тұздылығын азайту, құнарлылығын жоғарылату – әуелі ғалымдардың, мамандардың алдын­дағы міндет. Әлия Ғалым­жанқызы бүгінде университет ғалымдарымен бірге шаруа қожалықтарының қолданыстағы жайылымдық және егістік жер­леріне агрохимиялық талдау жасап, топырақты зерттеу, құнарлылылығын қалпына кел­тіру және жоғарылату бойынша ұсынымдар береді. Ғалым біліктілігін арттыру мақсатында жерге қатысты цифрлық бағдар­ла­ма­лар мен замануи әдістерді әлі де меңгеріп жүр.

2020 жылы топырақтан көмір­қышқыл газының шығарын­ды­ла­рын өлшеу әдісін ойлап тапқаны үшін және CO2 эмиссиясын өлшеуге арналған блок-схемасы бар құрылғы жасағаны үшін екі патентке ие болған. Ғалымды Ауыл шаруа­шы­лық министрлігі «Ауыл шаруа­шылығы саласын дамытуға үлес қосаны үшін» Құрмет грамотасымен марапаттады. 2025 жылы «қауымдастырылған профессор» ғылыми дәрежесін иеленді. Осының бәрі тынымсыз ізденістің арқасында келген атақ-абырой ғой.

«Менің жетістігім – университет берген сапалы білім, кәсіби бағыт, тәлімді тәрбиенің арқасы деп білем. Ұстаздарым маған өмірде және ғылым жолында табысқа жетуіме көмектесті. Университет басшылығы ғылым-білімге ұмтылатын қыз­меткерлерін әрдайым қолдап келеді. Барлық осы жолда мені әрдайым отбасы, ұлым және ғылымға бағыттаған жетекшілерім қолдап отырды. Ғалым адам өз жұмысының мәні мен маңызын түсінсе, кез келген қиындықты жеңіп кете береді», дейді ғалым.

Мереке қарсаңында кейіпкері­міз­ден «Қазақстанда әйел затына ғылым жолында жүрудің қиын­ды­ғы көп пе?» деген сауал қойған едік.

«Жоқ, ешқандай қиын емес! Отбасың, әріптестерің, басшы­ла­рың қолдап отырса, алынбайтын қамал жоқ. Қазір ұлым Әлішер де магистратурада оқып жүр. Өзімнің ауыл шаруашылығы саласындағы зерттеуші ретінде алдыма қойған жоспар-мақсат­тарым бар. Мен оларды жүзеге асыруға ұмтыламын. Ең бастысы, осы білімім елімізге, туған то­пы­рағымызға пайдалы болса, ғалымның басқа арманы жоқ», дейді Әлия Ғалымжанқызы.

Батыс Қазақстан облысы