Мемлекет басшысының айтқанына сәйкес, «Ең алдымен, білім беру жүйесінің рөлі өзгеруге тиіс», дегені де көптің көңілге қонатын мәселе екендігі сөзсіз. Өйткені, елдің дамуы білім жүйесінің заманауи өрістеуімен тығыз байланысты.
Қазақ елі – табиғи байлығы мол, тұрмыс-тіршілігі заманауи дамыған мемлекет. Осы игілігімізді «қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай» сақтап, уақыт талабына сай дамыту оңай іс емес. Себебі, жеріміздің аумағы үлкен болғанымен, оны қорғап, өндіріп-өсіретін адам саны аз. Сондықтан, еліміздің әрбір азаматының бойында 10-15 адамға шақ ақыл, жігер, күш-қайраты болу керек. Ондай қоғам мүшелерін тәрбиелеп, өсіру үшін білім беру саласында батыл бетбұрыс ендіру қажеттілігі туындап отыр.
Мәңгілік Ел болудың басты шарты – ұлттық және жалпыадамзаттық қажеттілікті құндылық ретінде ұстанатын адами капитал. Қазіргі қоғамда түрлі өзгерістермен қоса, рухани құндылық орнына біртіндеп материалдық құндылық басымдық танытып келе жатқаны байқалады. Мұның дәлелі ретінде соңғы кезде қаржылық мәселелер адам өмірі мен денсаулығынан, тіпті бас бостандығынан да жоғары қойылып жүр. Мәселен:
– қалталы науқастан айырылып қалмас үшін жалған диагноз қоятын немесе тым қымбат дәрілерді жазып беретін дәрігерлердің бой көрсетуі;
– білім беру кезінде репетиторлық қызмет көрсетіп, арнайы қаражат табу мақсатында кей материалдарды жартылай ғана оқытатын мұғалімдердің кездесуі;
– қомақты қаражат үшін белгілі бір оқиғаның өңін айналдырып, қоғам арасына іріткі салатын журналистердің болуы;
– мемлекет тарапынан қаржыландырылатын әлеуметтік жобалардан ақша жымқыратын әлеуметтік қызметкерлердің кездесуі осының дәлелі болып табылады.
«Халық үшін қызмет ететін білімді адамдардың қатарын көбейту арқылы қазақ қоғамының мешеулігін жоюға болады, сондықтан жастарды оқытып-тәрбиелеу ісінен артық ешнәрсе жоқ», – деп өз заманында Ыбырай Алтынсарин оқу-тәрбие ісінің ең басты мәселе екеніне көп көңіл бөлген еді. Ағартушының бұл ойының көкейкестілігі бүгінгі күні де өзінің шырқау шегінде екені әсте күмән тудырмайды.
Бұл жөнінде Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Ғасырлар мақсаты – саяси-экономикалық және рухани дағдарыстарды жеңіп шыға алатын, ізгіленген ХХІ ғасырды құрушы іскер, өмірге икемделген, жан-жақты жеке тұлғаны тәрбиелеп қалыптастыру», – деп білім беру саласының осы тұрғыда алатын орны аса ерекше екеніне баса назар аударды. Ендеше, еліміздің алдағы уақытта әлеуметтік-экономикалық өсуі педагогикалық білім беру сапасына тәуелді екені белгілі.
Осыған орай, халық саны өсіп, көптеген мектептер, балабақшалар ашылып жатқан ірі қалаларда, арнайы көпсалалы педагогикалық білім беру институты, университеттерде факультеттер, орталықтар қажеттігі, педагогикалық мамандықтарға талапкерлерді ерекше сынақтан өткізіп, тегін оқыту керек екендігі айдан анық. Өйткені, «адами капитал» құрамының, барлық маман иелерінің, барша қауымның тұлғалық сипаттамасына ерекше әсер ететін адам – ұстаз.
Сонымен қатар, ерекше көңіл бөліп, кешіктірмей елеулі өзгерістерді талап ететін сала – кәсіптік білім беру, соның ішінде «адам-адам» жүйесіндегі мамандарды даярлау.
Соңғы кезде қоғамның дамуына байланысты кәсіптік білім берудің алдына қойылған міндеттердің мазмұны да айтарлықтай өзгерді. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына сәйкес «білім беру жүйесінің басты міндеті – жан-жақты дамуға, кәсіби шеберлікті жетілдіруге, жеке тұлғаның санасын ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде тәрбиелеуге жағдай жасау» болып отыр. Сондықтан, бүгінгі күні мамандарды даярлаудың мазмұны мен технологиясын түбегейлі өзгерту өзекті мәселеге айналды, әсіресе, «адам-адам» жүйесіндегі мамандарды даярлаудың кәсіби білім беру жүйесін қайта құру қажет. Болашақ маманның білім, ептілік, дағды, құзырлығымен қатар, оның деонтологиялық даярлығын қалыптастыру кезек күттірмес мәселе.
Деонтологиялық даярлық – бұл кәсіби іс-әрекетте адами, кәсіби парыздылықты міндеттенуді, яғни адамгершілік, рухани, моральдық құндылықтарды қамтитын сананың күйі. Сондықтан «деонтология» деп атамаса да парыз-борыштың тұрмыс-тіршілікке қатысты философиялық мәніне ата-бабаларымыз, ұлы-ойшылдарымыз айтарлықтай басымдық берген. Ел есінде, айтар ақылында «парыздан күшті күш жоқ, парыздан қатал сот жоқ» деген ұғым берік орынға ие.
Ұлы ақылшымыз Шәкәрім Құдайбердіұлының парыз, борыш туралы:
«Адамдық борышың,
Халқыңа еңбек қыл.
Ақ жолдан айнымай,
Ар сақта, оны біл...»,
– деп айтқаны Мәңгілік Ел болудың басты шарты әрбір еліміз азаматының адамдық борышының мән-мағынасын біліп, ескеріп өмір сүру салтына ендірудің мәнін ашары анық. Сондықтан, ел азаматтарының саналық қасиеттерін бала кезінен бастап еліне, отбасына, қызметіне деген адал пейілін, парыздылық сана-сезімін жүйелі, міндетті, нық тәрбиелеу арқылы қалыптастыру қажет екені күмән тудырмайды.
Осылайша, интеллектуалды ұлт идеясын, Мәңгілік Ел идеясын іске асыру үшін осылардың нәтижелерін кәсіптік білім беретін оқу орындарының оқу-тәрбие үдерісіне ендірудің кезі келгені анық. Осыған орай «адам-адам» жүйесіндегі маман даярлауда батыл бетбұрыс керек.
Ғалиябану Кертаева,
педагогика ғылымдарының докторы, профессор
