Астанада өткен V Халықаралық экологиялық конгресс аясында «Астана декларациясы – 2026» қабылданып, орнықты дамудың жаңа моделі – «Жасыл күн тәртібі 2.0»-ге көшу ресми түрде бекітілді.
Конгрестің өзі дәстүрлі протоколдық жиыннан гөрі экологиялық саясатқа деген көзқарасты қайта қарауға арналған алаңға айналды. Талқылауға Еуразия мен Еуропа елдерінен келген экологиялық партиялар, халықаралық ұйымдар, ғылыми қауымдастық өкілдері мен мемлекеттік құрылымдар қатысты. Дегенмен негізгі әңгіме абстрактілі болашақ туралы емес, қазіргі жүйенің не себепті іркіліске ұшырап отырғаны жөнінде өрбіді.
Іс жүзінде қатысушылар кәсіби ортада бұрыннан айтылып келе жатқан мәселені ашық мойындады: бұрынғы «жасыл» модель әмбебап шешім ретінде тиімділігін жоғалтқан. Формалды түрде дұрыс саналатын мақсаттар, яғни шығарындыларды азайту, энергетикалық ауысу, экологиялық стандарттарды енгізу, іс жүзінде әр елде біркелкі жүзеге аспады. Бірқатар мемлекеттер үшін бұл жаңғыру мүмкіндігі болса, енді біреулер үшін экономика мен әлеуметтік жүйеге қосымша қысым тудырды. Соның салдарынан кей өңірлерде экологиялық күн тәртібі даму құралы емес, шектеу ретінде қабылдана бастады.
Дәл осы жаһандық талаптар мен жергілікті мүмкіндіктер арасындағы алшақтық жаңа тұжырымдаманың негізіне айналды. «Жасыл күн тәртібі 2.0» экологияны экономикадан бөлек қарастыратын оқшау тәсілден бас тартып, оны жалпы даму моделіне кіріктіруді ұсынады. Яғни экологиялық шешімдер экономикаға кедергі емес, керісінше оны күшейтетін фактор болуы тиіс.
Сонымен қатар аймақтағы негізгі экологиялық мәселелердің ұлттық шекарадан әлдеқашан асып кеткеніне ерекше назар аударылды. Су тапшылығы, трансшекаралық экожүйелердің жағдайы, энергетикалық теңгерім сияқты мәселелерді жеке-дара шешу мүмкін емес. Декларацияда Арал мен Каспий теңіздері бассейндерін қалпына келтіру, ресурстарды басқарудың бірыңғай тәсілдерін қалыптастыру сияқты келісілген іс-қимылдардың қажеттілігі атап өтілді. Бұл бытыраңқы бастамалардан үйлестірілген өңірлік саясатқа көшу дегенді білдіреді.
Конгресс қатысушылары тағы бір маңызды мәселеге тоқталды. Бұл – мәлімдемелер мен нақты іс-әрекеттер арасындағы алшақтық. Ұзақ уақыт бойы экологиялық күн тәртібі стратегиялар мен декларациялар деңгейінде қалып, тәжірибеге толық енбей келді. Жаңа модельде негізгі назар нақты құралдарға аударылады: институционалдық база құру, арнайы қорлар қалыптастыру, ғылыми сараптаманы дамыту, сондай-ақ цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект арқылы мониторинг жүйелерін енгізу.
Экологияның рөлі де қайта қаралды. Бұрын ол мемлекеттік саясаттың жеке бағыты ретінде қабылданса, енді қауіпсіздік факторы ретінде қарастырылады. Бұл су, энергетика және әлеуметтік тұрақтылық мәселелерімен тікелей байланысты екенін білдіреді.
«Байтақ» партиясының төрағасы Азаматхан Әміртаев өз сөзінде жаһандық экологиялық күн тәртібі бүгінде геосаяси тұрақсыздық пен энергетикалық дағдарыс жағдайында қалыптасып отырғанын атап өтті. Оның айтуынша, мұндай жағдайда әмбебап модельдерге бейімделмей еру тиімсіз, ал өңір елдері үшін өзіне тән, теңгерімді стратегия қалыптастыруға мүмкіндік бар.
Осылайша, қабылданған декларация тек жаңа бастамаларды ғана емес, көзқарастың түбегейлі өзгергенін көрсетеді. «Жасыл күн тәртібі 2.0» әмбебап үлгілерден бас тартып, экологиялық мақсаттарды экономикалық өсіммен және әлеуметтік тұрақтылықпен үйлестіруге бағытталған. Конгрестің негізгі түйіні де айқын: ендігі жерде бұрынғы тәсілдермен жұмыс істеу мүмкін емес.