Оғыз-қыпшақ кезеңінен бастау алған Сыр сүлейлерінің жырлары – ұлт руханиятының қымбат қазынасы. Арысы – Қорқыт, берісі Жиембай жыраулардан жалғасқан алтын тізбек бүгінге дейін үзілген жоқ. Қазіргі таңдағы кеудесі көмбе, зердесі мұхит жыраулардың айқын мысалы – Алмас Алматов.
Ұстазымыздың тұлға болып қалыптасуына, шығармашылық эволюциясына бірден-бір әсер еткен жан – оның әкесі Нұрмахан қожа. Заманында дін ұстаған молда, шежіреші, шешен адам болған деседі. Алмас ағамыздың естеліктерінің бірінде әкесі Нұрмахан ақсақалдың Олжабай жырауға алып барғаны жазылады. Ондағысы – «сауабы мол өлеңдерден жаттаса деген» әкелік ықылас. Дәл осы сапар кезінде әкенің мына бір өсиеті бала жырауға өмірлік өнегеге айналды:
«Балам, сөз үш тапқа бөлінеді. Соның біріншісі – айтуға болатын, бірақ естуге болмайтын сөз. Ол қандай сөз? Біреуді жаның күйгеннен қарғап, балағаттап жібердің. Біреудің сыртынан өсек айтып, ғайбат сөйледің делік. Дәл сондай сөз бен істі өзің естігің, көргің келмейді ғой? Онда өзге пендеге де сөз азарын беруден аулақ бол! Ол – ібілістің ойыны. Адамды мұсылмандықтан шығаратын әзәзіл азғындаудың белгісі болады.
Екіншісі – естуге болатын, бірақ айтуға болмайтын сөз. Ол қандай сөз? «Біреу біреуді балталап өлтіріпті», «Біреу біреудің қызын қорлапты» деген сынды сөздерді естігенде, бұрынғының үлкендері «мал құлағы саңырау», «оны адам тұрмақ малдың құлағына естіртпеңдер» деп тыйым салып отырады. Жамандықты жария еткенің, жаманға көмектескенің. Жаманға көмектескенің, мұсылман баласына Алла бұйыртқан жақсылықтың жолын байлағаныңмен бірдей болады, шырағым.
Ал үшіншісі – айтуға да, естуге де болатын сөз. Ол – қасиетті Құран сөзі, ғұламалар мен дана шайырлардың үлгі-өнеге сөздері. Бұл сөздердің айтқанға да, тыңдағанға да тигізер сауабы мол болады».
Осылайша, бала Алмас «сауабы мол сөз» дегеннің сырын жете түсінді. Таңдайына қасиетті сөздің қаймағы жұққан жас талап әрі қарай өсиетті ұстаздардың өнегесін байрақ тұтты. Олардың құнарлы, қоңыр әңгімелерін естіп, жадына тоқыды. Алмас Нұрмаханұлының ерекше тебіреніспен еске алатын ұстаздарының бірі – жырау, ақын Машарап Әлиев болса, бірі – жырау Орақ Дәнекеров. Сөз ұстасы Машарап Әлиев Алмас Алматовты алғаш тыңдағанда ерекше әсерде болып, жас жырауға сол жиында қайыңнан домбыра атаған екен. «Дауысында діріл бар екен. Жыр, термені де созып айтатын Арқаның әнін қатар алып жүруге шамасы әбден жетеді. Темірқанатты көзден таса қылмайық. Осы отырған бәрің де көз қырыңды салып жүргейсің», деп қанатын қатайтып, талаптандырады. Машарап ұстазы кейін «Алмас жырауға» деп баталы өлең жазып, оза туған ойлы шәкіртін өле-өлгенше ерекше қадірлеген. Ал тікелей сабақ алған, жыр үйренген ұстазы – Орақ Дәнекеров. «Алдымен өзі айтады, мен қайталаймын. Жаңа термені бір, әрі кеткенде екі айтқанда жаттап алу қажет. Дауысты көтеріп, құбылтып отыратын терме саздарына ғана сын айтып отыратын еді», деп тебіренеді Алмас жырау.
Ал ғылым жолындағы талабына қолдау білдіріп, көптеген экспедициялық шығармашылық сапарларда қасына ертіп жүріп жетілдірген ұстазы – Мардан Байділдаев. Ол – халық фольклорын елдің ішінен көз майын тауысып жүріп жинаған белгілі ғалым, фольклортанушы. Мардан Байділдаев жыраумен алғаш экспедициялық ізденістер кезінде ұшырасқанын айтады. «Жыршы, жыраулар мүлдем азайып барады. Осы тұрғыда Сыр бойында жүргізілген іздеу жұмысының нәтижесінде табылған ең талантты жас – осы Алмас Алматов», деген ол.
Еліміздің әр өңірінде жыр айтып, халықты рухани сусындатқан өнерпаз әлемдік сахналарды да көмей үнімен көмкерген. Араға алпыс жыл салып Әміре Қашаубаев өнер көрсеткен сахнада француз жұртын тамсандырған 28 жастағы Алмас жырау тарихта қалды. Саңлақ жүйріктің жыр әуелеткен Ресей, Италия, Франция, Швейцария, Бельгия, Нидерланд, Жапония, Мысыр, АҚШ сахналары жыраулық дәстүрдің әлемдік кеңістікте алғаш насихатталуына даңғыл жол салды. Жыраудың Париж сапары жөнінде Қ.Сыдықов «Ленин жолы» газетінде: «Найзағай ойнап, аспан жарылып жатқандай мол шапалақтау үстінде Тұрмағамбеттің «Өсиетін», Тұрымбеттің «Күмісайын», «Көрұғлы» жырының үзінділерін бірінен соң бірін төгілтіп отырып, асты-үстілі қос қабат аңғар сияқты елестейтін кең залға ептеп көз жүгірткен. Сөйтсе, ықылым заманнан мәдениет, өнер атаулының ұштығына шығып, бір-біріне кездесе қалғанда қалпағын көтеріп, иіліп-бүгіліп үйренген француз жұрты кең залдың аралықтарындағы өтпе жолдарды иін тіресе толтырып, тіпті алдыңғы қатардан ілгерірек озып отыр екен», деп жазды.
«Өнер мұрагер ұрпақтары арқылы дәстүрлі сипатқа ие болады», деген жырау сөзі, өнегелі өнердің көшін талапты, талантты шәкірттер арқылы болашаққа мәңгілік жалғауға болатынын жүрекпен сезді. Оны жүзеге асырды. Алмас Алматов «жыраулардың жоғары оқу орнында білім алуын» мақсатты түрде болашақ жұмыстың негізгі нысанына айналдырды. Талапкер жыршылар тобын үш топқа бөле отырып, соның негізінде нәтижелі шәкірт тәрбиелеп, жыраудың асқақ арманын биікке көтере білді.
1987 жылы ғылыми ізденушілік талаппен Алматы қаласына арнайы барып, Құрманғазы атындағы консерватория жанынан Ж.Кәрменов, Қ.Байбосынов, Ә.Нұғманова сынды үзеңгілес аға буын әріптестерімен бірге «Халық әні» кафедрасының ашылуына мұрындық болды. Аталған кафедраның талантты түлектері қатарында Б.Тілеухан, Б.Жүсіп, Е.Қосбармақовтар бар. Бұл ізгі талаптың нәтижелі жалғасы ретінде Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті (Н.В.Гоголь атындағы педагогикалық институт) «Музыкалық факультет» жанынан 1990 жылы жырау Алмас Алматовтың жетекшілігімен құрылған «Халық әні» кафедрасын айтуға болады. Нәтижесінде 1998 жылы университеттің жетекші ғалымдарымен бірлесіп, 0621 шифрлы «Дәстүрлі өнер, жыр» мамандығының мемлекеттік стандартын бекітті. Оқу орнында алғаш он бес шәкірттің қабылданып, жыраулық дәстүрдің болашақ кәнігі мамандары даярланды.
2011 жылы Астана қаласында К.Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті жанындағы «Дәстүрлі ән» кафедрасы негізінде «Айтыс, жыр» мамандығы Алмас Алматовтың жетекшілігімен енгізіліп, жыр жолындағы жауапты кезең жұмыстары жалғасын тапты. Жыраудың бұл жұмыстар тізгінін қолға алудағы басты мақсаты жыр керуен көшін үзбей жалғайтын жыршы-жырауларды жоғары оқу орындарында кәсіби білікті маман есебінде даярлап, ұлттың рухани жетекші, тұлғалық деңгейін қалыптастыру еді.
Ұстаз өз шәкірттерін тәрбиелеуде әуелі тұлғалық болмысын жетілдіруді алдыңғы орынға қояды. Себебі «саф өнер саңлаққа ғана қонады» деген халық мәтелі негізінде, өрісті өнер оны ұстанушы өнерпаздың таза жүрегі мен рухани болмысынан туатынын жақсы білсе керек. Тарихтан белгілі, алғаш VII ғасырдан бастау алған ізгілік идеясы кейін Әл-Фарабидің «парасатты адам», Ж.Баласағұнның «жәуан мәртлік», Қожа Ахмет Ясауидің «хәл», Абайдың «толық адам», Шәкәрімнің «ар» іліміне жалғасты. Ұстаз осы атаулы рухани ілімдерді өн бойы өнегеден тұратын ақын-жыраулар шығармашылығынан іздеді және сол арқылы шәкірттерін тиянақты тәрбиелеуде негізгі педагогикалық әдіс құралы ретінде пайдаланды. Өмір тәжірибесі негізінде жазылған өрелі сөздері бүгінде халық жадында жауһардай жарқырап жүр. Шығармашылық тәртіпке келген уақытта ұстаздың талабы қатты. Жырды аз уақыттың ішінде жаттау, уақтылы тапсыру, мақам, саздың тазалығы, нұсқалығы, құймақұлақтық әдіспен жиі жаттау – ұстаздың шәкірт тәрбиелеуде ұстанатын айнымас ережелерінің бірі ғана.
2010 жылы жыр кафедрасына алғаш оқуға түскен жылдары ұстаздың алғашқы тапсырмасын қоса алдық. Ақтөбе қаласында халық ақыны Н.Байғаниннің 150 жылдық мерейтойы аясында ұйымдастырылатын республикалық жыршылар байқауына баратынымыз белгілі болып, байқауда ұсынылатын бес дастанды («Құбығұл», «Наркенже», «Нарсұтбай», «Қарасай-Қази», «Төрехан») жаттап тапсыруға бір апта уақыт берді. Бір аптада төрт дастанды жаттап, қалған бірін жолда жаттауға рұқсат алдық. Сол байқаудағы шәкірттің нәтижелі жеңісі ұстаздың жүрегіне үлкен үмітті қуаныш сыйлаған еді.
«Осы кезде мен естіген шешен сөздерімнің қаншасы есімде қалады екен деп өзімді өзім сынап жүретінмін, ал мұндай тіл шұрайын білген жанға жыр, дастан дегенді жаттау оңайдың оңайы екенін де осы кезде түсіндім», дейді ұстаз балалық шағын еске алған бір сұхбатында.
Алмас ағаның классикалық толғау жырларынан бөлек, «Шыңғыснама» эпосы сынды кесек еңбегі – ұлт руханиятына қосылған орасан олжа. 2016 жылы «Сарыарқа» баспасынан шыққан «Шыңғыснама» эпосының (көлемі 15 мың жол) 2018 жылы Моңғолияның Ұлан-батыр қаласында өткен «Әлемдік эпос және Жанғыр жыры» атты халықаралық симпозиумында бірінші кітабы таныстырылып, Сыр бойы жыршы, жыраулардың орындауындағы аталған эпостың CD музыкалық антологиясы тарту етілді. Сол жиында сөз алған ағартушы ғалым Дагвадорж ақсақалдың «Қазақтың бір жырауы Шыңғыс хан тарихын 15 мың жол дастан және шәкірттерімен бірге орындаған «Музыкалық эпос» күйінде әкеліп қолымызға табыстап отыр. Бұл – ақысыз, пұлсыз, бір адамның ғана атқарған жұмысы, біз үлгі алуымыз қажет», деп ағынан жарылуы жыраудың еңбегіне берілген теңдессіз тарихи баға еді. Құнды жәдігерге ғылыми талдау жасап, кітаптың алғысөзін жазған тарихшы ғалым Қ.Салғараұлы: «Моңғол елінің азаматтары Шыңғыс ханның кіндік қаны тамған жерге оған арнап тастан теңдесі жоқ алып ескерткіш орнатқан екен, қазақ жырауы Алмас Алматов, міне, ол ескерткіштен де зор, ұрпақ жанына одан да етене жақын, күнде оқып, күнде сырласып отыруға мүмкіндік беретін рухани құнды алып ескерткіш жасапты. Еңбегіне қарай – атақ. Ғасырдан-ғасырға өтіп, ұрпақтан-ұрпаққа рухани қызмет етіп осындай төрт томдық эпопеяны өмірге әкелген қазақ жырауын XXI ғасырдың Гомеріне теңесек, артық айтылған сөз болмаса керек», депті. Сондықтан жырау Алмас Алматовтың бүтін шығармашылығы болашақта терең толғаныспен зерттеліп, көптеген әлемдік зергер зерттеушінің қаламына ілігері анық.
Күнсұлу Түрікпен,
К.Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің докторанты, жыршы