Кел, ағайын, оқылық!

Алдыңғы күні «Казах­стан­ская правда» га­зе­тінен хабарласып,­ Президенттің «Кітап оқу мәде­ние­тін дамыту және зерделі ұлт қа­лыптастыру жөніндегі шаралар­ туралы» Жарлығы туралы пікір жазып беруімізді сұраған еді. Сонда бір тұста «Қоғамның рухани дамуы үшін өте-мөте маңызды құжат» деп жазып барып, мақаланы ре­дакцияға жіберер алдында сөй­лем­нен «рухани» деген сөзді алып тастағанымыз бар. Неге? Негесі сол, бұл Жарлықтың мән-маңызы әдебиет пен мәдениеттің, жалпы ру­ханияттың ауқымынан асып кетеді. Мәселе кітап пен кітапхана туралы ғана болып отырған жоқ. Мәселе мемлекеттің интеллектуалдық әлеуетін арттыру жөнінде болып отыр. Жарлық кітап оқу мәдениетін ұлттық саясат деңгейіне шығаруды мақсат тұтады.

Президент оқитын, интеллек-туалды ұлт қалыптастыруға жағдай жасау міндетін алға қойды. Егер біз білім жолын, ғылым жолын, мәдениет жолын таңдасақ, онда кітап оқу біздің ұлттық идеямыз­ға айналуға тиіс. Жаһандану жағдайын­­дағы жарыста оза шапқан Жа­по­ния, Финляндия, Оңтүстік Корея, Гер­мания сияқты елдердің бәрі де білімге, оқуға баса назар аудара білген. Жеке тұлғаларға келсек, мы­­салы, Билл Гейтс күн сайын едәуір уа­қытын кітап оқуға арнап оты­ра­ды. Оқымаса ой тоқырайды деген сол.

Жасанды интеллектінің бірыңғай басымдыққа ие болып кетпеуінің, сөйтіп, адамның өз бетінше ойлану дағдысынан ажырай бастауының алдын алудың да бір тетігі, бірегей тетігі – кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру. Кітап оқитын ұлттың басты белгісі – оқу мәдениеті азаматтардың басым бөлігінің күнделікті тыныс-тіршілігіне тән болуы. Сәнге айналып тұрған сөзбен айтсақ, қоғамдағы белді бір трендке айналуы. Оқуға құмарлық, оқу мәдениетінің жоғарылығы, кітапхана жүйесінің дамуы, кітап шығаруға мемлекет тарапынан қолдау көрсетілуі және қалың көпшіліктің биік өрелілігі зерделі қоғамның міндетті сипаттары саналады. Бара-бара жалпы жұртшылық клипті ойлау жүйесінен бірте-бірте бас тартуға бейімделе беруге, смартфонның кітапты езіп-жаншуы азая түсуге тиіс.

Интернеттің бір иірімінен «Смартфон против книги: Токаев меняет правила чтения» деген мақаланы көзіміз шалып қалды. Мәселенің бұлай қойылысы даулы. Президенттің де смартфонға атымен қарсы шығуы мүмкін емес. Смартфон мен кітапты антипод етудің керегі жоқ. Екеуінің үйлесіміне қол жеткізуге ұмтылу керек. Смартфонның мүмкіндігін де кітап оқуға қызықтыру үшін пайдалануға болады. Бұл екеуі бір-бірін толықтырады да, бұл екеуі бір-бірімен бәсекелеседі де. «Kindle», «Google Play» «Books», «Bookmate» сияқты кең танымал­ қосымшалар арқылы смартфон бір құрылғыда мыңдаған кітап­тың басын қоса алады. Кез келген­ жер­де кітап оқып немесе кітаптың аудио нұсқасын тыңдап кете бере­сіз. Рас, кітапты қолға алып, оңа­ша отырғандай қайдан болсын.­ Сан түрлі адрестен саулап түсіп жа­татын хабарлама, қаптап келе­тін қо­ңырау ойды алаңдатпай қой­майды. Әйткенмен біз жас ұр­пақ­тың бетін кітапқа бұрғымыз келсе, цифр­лы технологияның мұндай мол мүм­кіндігінен бас тартпауға тиіспіз.

Жарлықта кітап оқу мәде­ние­тін дамыту және зерде­лі ұлт қа­лыптастыру, оқырман­дар­ға ар­налған заманауи инфра­құ­ры­лым­ды дамыту: цифрлық құ­рал­дар­ды кеңінен қолдана отырып, жаңа форматтағы кітапханалар, қоғам­дық кеңістіктер құру, туынды­лары жас ұрпақты Қазақстан Рес­пуб­ликасы Конституциясының не­гізгі қағидаттары мен ережелерін құрметтеу рухында тәрбиелеуге ықпал етіп жүрген отандық жазушылар мен ақындарды қолдау, баспагерлер мен кітап өнімін таратушылардың мемлекет үшін пайдалы қызметтерін ынталандыру, ұлттық әдеби мұраны ел ішін­де және шетелде насихаттау мә­дениет, білім беру және инновация­лар салаларындағы мемлекеттік саясаттың басым бағыттары болып­ айқындалған. Айқындалып қана қой­маған, Үкіметке халықтың әртүр­лі санаттары, оның ішінде бала­лар мен жастар арасында кі­тап оқу мәдениетін дамыту және кітап оқудың орнықты дағ­ды­ла­рын қалыптастыру жөнін­де­гі шаралар кешенін іске асыру, жаңа форматтағы кітапханалар, көпфункционалды қоғамдық кеңістіктер құру, заманауи ақпа­раттық жүйелер мен сервистер ен­діруді қоса алғанда, оқырман инфрақұрылымын жаңғырту, ұлт­тық әдеби мұраны ел ішінде және шетелде насихаттау, оның ішінде туындыларды сапалы аудару, басып шығару, оқырмандардың кең ауқымды аудиториясына тарату жүктелген, міндеттелген. Оларды орындайтын нақты уақытқа дейін көрсетілген.

«Кітапхана және кітап шығару ісі туралы» жаңа заң жобасын әзірлеу жөнінде арнайы айтылғаны қуантады. Парламент мектебінен екі рет өткен адам ретінде заң қуатының күшін бір кісідей білеміз. 2017 жылы, мәдениет туралы заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі жұмыс тобында болғанымызда жобаға «Мемлекеттік тапсырыс бойынша шығарылған кітаптарға қаламақы төленеді» деген бір ғана сөйлемді қоса алғанымыздың, Үкіметтен қосымша қомақты қаржы көзін таба отырып, сол сөйлемді Мәжілісте де, Сенатта да қорғап қалғанымыздың өзі қаламақы мәселесін заңдастыруға қол жеткізген болатын. Содан бері ол санаттағы кітаптарға азды-көпті қаламақы төленіп келеді.

Қазақстан қазірше кітап оқу­ деңгейі жағынан әлемде өте­ төмен орында. Америкалық «CEOWORLD» magazine атты он­лайн-басылымның сауал салуының нәтижесі бойынша 102 елдің ішінде 95-орында екенбіз. Жылына әр қазақстандық орта есеппен небәрі 2,77 кітап оқиды. Орта есеппен болатыны – біреулер жиырма шақты, біреулер он шақты кітап оқиды, ал біреулер, жоқ – біреулер емес, талайлар қолына кітапты атымен ұстамайды. Сөйтіп, барып әлгі 2,77 деген сан шығады. Бұл тұрғыдан біз айналамыздағы Тәжікстаннан (4,01), Қырғызстаннан (3,96), Түрікменстаннан (3,18) да төмен көрінеміз. Әрине, ол сауал салудың қандай әдіснамаға сүйенгені, қаншалықты әділ екені күмәнді, бірақ қалай дегенде де алаңдатарлық ахуал көзге ұрып тұрғаны талассыз.

Бұл бізді қатты ойлантады. Сондықтан да Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев «Кітап оқитын ұлт» бағдарламасын қолға алдырып отыр. Осыдан біраз уақыт бұрын астаналық бір топ қаламгердің басын қосып, бағдарламаға жауапты қордың жұмысымен таныстырған болатын. Біраз шаруа тындырылып қалыпты. Жобаның қанатқақты кезеңінде Қарағанды, Қостанай облыстары, Шымкент қаласы қамтылған, мектеп оқушылары, студенттер, педагогтер, мемлекеттік қызметшілер және тұтас отбасылар жеке тұлғаның және білім мәдениетінің өсуінің негізі ретінде оқу идеясы төңірегіне топтастырылыпты. «Кітап оқитын мектеп», «Кітап оқитын колледж», «Кітап оқитын университет», «Кітап оқитын әулет», «Кітап оқитын мемлекеттік қызметші» сияқты бағыттар бойынша жүйелі жұмыс жүргізіліп жатыр екен.

Мемлекеттік қызметші демек­ші... Зерделілік жағынан өзгелерге өнеге болуға тиісті осы әлеуметтік топтың оқу машығынан айырылып бара жатқанына Президенттің өзі назар аударды. Тың идеялардың түйінін түсінбеу сырына тоқтала келіп, Қасым-Жомарт Кемелұлы Үкіметтің кеңейтілген отырысында былай деген еді: «Бұл жөнінде жақында «Túrkіstan» газетіне берген сұхбатымда айттым. Үкіметтің кейбір мүшелерімен әңгімеден ұққаным, оны бәрі бірдей ықылас қойып оқымаған секілді. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысындағы сөзімді де толық түсінбегендеріңіз байқалады. Интернет ұзақ мәтіндерді оқудан алыстатты. Оның үстіне кітаптар мен мақалаларды оқымай-ақ, мазмұнын тыңдай салатын мүмкіндік пайда болды. Бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлерге жараспайтын әдет. Оқу керек. Әйтпесе зейнет жасына жеткен кезде, ойлану қабілетінен айырылып қаласыздар». Президент Instagram әлеуметтік желідегі парақшасында Ұлттық кітап күніне байланысты құттықтауында: «Жаппай цифрландыру және Жасан­ды Интеллектінің үстемдігі арта түскен уақытта оқу мәдениеті ұлт сапасының бірден-бір өлшемі ретінде халқымыздың бітім-бол­мы­сына тән айнымас қасиет болып қала беруге тиіс» деп атап көрсетті. Сан түрлі жиындарда Президент мемлекеттік қызметшілердің оқу мәдениеті жөнінде ащы сын да айтып жүр. Олардың бәрінен қорытынды жасалады деп сенеміз.

Кітап оқу мәдениетін дамытуда, зерделі ұлт қалыптастыруда Мем­лекет басшысының жеке басы­ның үлгісі де өте маңызды.

Қасым-Жомарт Кемелұлы – жазу­шы­ның пер­зенті, өзі де бірнеше кітаптың ав­торы. Кітапты көп оқи­тын, көкей­ге көп тоқитын адам. Талай тіл бі­луде де кітаптың өз орны бар, әрине.

Оқу мәдениетін қалып­тас­тыру­ға тікелей ықпал ететін тетік­тің бірі – халықтың газет-жур­нал оқуы. Еш жерде де қуыс ке­ңіс­­тік деген болмайды. Босаған орын­ басқа нәрсемен толады. Газет-жур­нал оқымайтындардың әлеу­мет­тік желідегі әулекі әңгімеге әуес келетіні өзінен өзі түсінікті. Мер­зімді басылымдарға жазылымды қайта қолға алуды мемлекеттік меке­мелерден бастап көруге де бо­лар, бәлкім? Кезінде біз бас ба­сы­лымның таралымын 212 мыңға жеткізгенде бір сүйенгеніміз мек­теп мұғалімдері еді. Мектеп дирек­торының мұғалімге газетке не жур­налға жазылу жөнінде әңгіме айтуы демократия талаптарын аяққа таптау, адамның жеке басының құқына қол сұғу саналатынын білгенімізге біраз жылдың жүзі.

Жарлықта жаңа форматтағы кітапханалар құруға тиісінше кө­ңіл бөлінген. Дәстүрлі кітап­ха­налардың әлеуеті де барынша­ пай­да­ланылуға тиіс. Өз тарапымыздан бұл игі іске хал-қадерімізше араласып жүргенімізді айтып кетуді артық көрмейміз. Астанадағы М.Әуе­зов атындағы орталық қала­лық кітапханада өткен бір ­жиында қала әкімінің орынбаса­ры Есет Байкен елордадағы қалам­гер­лерді кітапханаларды қам­қор­лыққа алуға, ақыл-кеңес бе­ріп, көмектесіп жүруге шақырған еді. Бізге сол кітапханаға қамқоршы болу жөнінде ұсыныс жасалды. Ұсы­нысты қуана-қуана құп алдық. Әбіш Кекілбаевтың мәдениет­танушылығы туралы дәріс оқып та үлгердік. Жеке кітапханамыздан кітаптар өткіздік. Онда 120 мың кітап қоры бар. Қазірше оқырман саны – 7 мың адам. Таяу жылдарда бұл санның да өсе түсетініне се­німдіміз. Кітапхана директоры Гү­лайым Жұмабаевамен бірлесіп жа­саған жұмыс жоспарымызда оқыр­­мандармен кездесуді жиілету, Instagram-дағы аккаунттың ауқы­мын арт­тыру, белсенді оқырмандар чатын­ ашу сияқты бірқатар ойларымыз бар.

Кітап оқу жадыны жақсартады, мұқияттылықты ширатады, адам­ның сөздік қорын байытады деген­нің бәрі әңгіменің бергі жағы, балаң жағы. Ондайды жұрт ести-ести жалыққан. Прагматизм зама­нын­да кітап оқу аналитикалық ойлау жүйесін дамытады, пайымдау қа­білетін күшейтеді, сөйтіп, адам­ның бәсекеге қабілеттілігін арттырады дегенге баса назар аудару керек.

Бәсекеге қабілетті адамдары көбейген сайын тұтастай алғанда ұлттың өзі де бәсекеге қабілетті бола түседі. Адамға керегі де, қоғамға керегі де дәл осы.

Кел, ағайын, оқылық!

Сауытбек АБДРАХМАНОВ,Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты