2026 жылдың 15 наурызына белгіленген референдум жақындаған сайын жаңа Конституция жобасына қатысты пікірталас күшейіп келеді. Алайда талқылаудың дауысы күшейгенмен, мазмұндық тереңдігі арта қойған жоқ: кейбір сыншылар құқықтық талдаудың орнына әлеуметтік-популистік ұрандарды алға тартып отыр. Жалпы алғанда, мұндай пікірталастар – қоғамның негізгі заң мәтініне бейжай қарамайтынын көрсететін белгі. Соған қарамастан, жекелеген оппоненттер жаңа Конституция жобасы билікті абсолюттендіруге негіз қалайды деп пайымдайды. Кейбір сыншылар конституциялық жаңашылдықтардың мәніне үңілмей-ақ, 1995 жылғы Конституциядан сөзбе-сөз алынған әрі ондаған жыл бойы ешқандай дау тудырмаған нормалардың өзіне күмәнданады. Бұл екі ұстанымды біріктіретін ортақ кемшілік бар: конституциялық құқық пен конституциялық құрылыс саласындағы халықаралық стандарттарды жүйелі түсінудің жеткіліксіздігі, деп жазады Egemen.kz.
Халықаралық деңгейде мойындалған конституциялық құрылыс стандарттарына сәйкес, Конституцияның негізгі қызметі – билік институттарын қалыптастыру және мемлекеттік өкілеттіктерді кім, қалай және қандай мақсатпен жүзеге асыратынын айқындау. 1995 жылғы Конституция да, 2026 жылғы жоба да бұл талаптарға негізінен сай келеді: онда құқықтар мен бостандықтардың кең тізімі, биліктің бөліну қағидаты, Конституцияның үстемдігі және соттық бақылау жүйесі бекітілген. Қазақстан 1995 жылдан бастап құқықтық Конституция моделін формалды түрде таңдады, яғни конституциялық нормалар заңдық тұрғыдан міндетті әрі сот арқылы қорғалатын ережелер ретінде қарастырылды. Дегенмен іс жүзінде жағдай жиі басқаша болды: конституциялық қағидаттар декларациялық сипатта қалып қойды.
1995 жылғы Конституцияға жасалған объективті талдау негізгі кемшіліктерді төрт бағыт бойынша жүйелеуге мүмкіндік береді.
Біріншісі, конституциялық мәтінді құрал ретінде пайдалану. Конституция көбіне толыққанды қоғамдық келісім емес, саяси легитимация құралы ретінде қолданылды. Биліктің бейресми иерархиясы (шешімдердің құқықтық нормаларға емес, бейресми келісімдерге сүйене отырып қабылдануы) конституциялық қағидаттар мен нормаларды көбіне тек символдық сипаттағы элементке айналдырды. Соның салдарынан құқық үстемдігі декларация деңгейінде қалып, сот жүйесінің тәуелсіздігі шартты, ал парламенттік бақылау әлсіреген күйде қалды.
Конституциялық реформа: Ел дамуының жаңа кезеңі
Екіншісі, жинақталған түзетулердің жүйелік үйлесімсіздігі. Соңғы 30 жыл ішінде Конституцияға жиі енгізілген пакеттік түзетулер оның мәтініндегі жүйелілікке нұқсан келтірді. Бұған Конституцияның 91-бабының тарихы мысал бола алады: 2017 жылы «өзгермейтін» ережелер қатарына Тұңғыш Президент – Елбасының мәртебесін енгізу «мәңгілік нормалардың» өзгермейтіндігі қағидатын бұзып, құқықтық тұрғыдан белгісіз жағдай туғызды. Мұндай жағдайды кейінгі түзетулер арқылы жою іс жүзінде қиын болды. Бұл Конституция архитектурасындағы ішкі қайшылықтарды ашып көрсетіп, оны тұтас қайта ойластырып, жүйелі түрде жаңарту қажеттігін дәлелдеді.
Үшіншісі, декларация мен оны жүзеге асыру тетіктерінің арасындағы алшақтық. Кейбір өзгерістер, мысалы табиғи ресурстардың халық меншігі екендігін бекіту немесе азаматтардың құқықтарын кеңейту, оларды нақты іске асыратын құқықтық механизмдермен толықтырылмады. Көп жағдайда билік Конституцияда уәде берген нормалардың орындалуы заңнамалық деңгейде түрлі олқылықтар, ескертпелер немесе атқарушы органдарға кең discretionary өкілеттіктер беретін сілтемелік нормалар арқылы тежеліп отырды.
Төртіншісі, Конституцияның әлеуметтік реттеу құралы ретіндегі шектеулілігі. Конституцияның өзі сыбайлас жемқорлықты, экономикалық дағдарыстарды немесе әлеуметтік әділетсіздікті тікелей шешуге қабілетті емес. Ол тек мемлекеттік саясат жүзеге асатын институционалдық шеңберді қалыптастырады. Халықтың әл-ауқаты Негізгі заң мәтінінен гөрі, құқық қолдану сапасына және саяси жауапкершілік деңгейіне көбірек байланысты.
Осы төрт мәселенің жиынтығы мемлекеттің қоғамдық қайшылықтарды тиімді шешу қабілетін әлсіретті. Соның нәтижесінде шынайы жаңа қоғамдық келісімге сұраныс қалыптасты және соған сәйкес жедел әрекет ететін, бір мандатты жүйеге негізделген Парламентке қажеттілік туындады.
Жаңа Конституция қабылдау, әдетте, саяси режим ауысқанда, легитимділік дағдарысы кезінде, «мәңгілік нормалар» бұзылғанда немесе қоғам жаңа қоғамдық келісімді талап еткен жағдайда орынды саналады. Қазақстан жағдайында осы төрт негіздің барлығы байқалады. 2022 жылғы реформа барысында Конституцияның 91-бабындағы «мәңгілік нормалардың» өзгермейтіндігі қағидаты бұзылды; жинақталған түзетулердің жүйелік үйлесімсіздігі Негізгі заң архитектурасын толық қайта қарауды талап етеді; 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары жаңа қоғамдық келісімге деген қоғамдық сұранысты күшейтті; ал қалыптасқан конституциялық модель тиімді мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ету қабілетін әлсіретті.
Ольга Қалдыбаева: Конституциялық реформа – уақыт талабына сай жасалған қадам
2022 жылы Тұңғыш Президенттің мәртебесіне қатысты ереже бүкілхалықтық референдум арқылы Конституциядан алынып тасталды. Бұл биліктің белгілі бір элементтеріне абсолюттік сипат беруге талпыныс жасалғанның өзінде, олардың халық егемендігінен жоғары тұра алмайтынын айқын көрсетті. Биліктің абсолюттенуіне қарсы басты кепілдік – нормалардың формалды өзгермейтіндігі емес, оларды қайта қарау мүмкіндігі. Сондықтан 2026 жылғы Қазақстандағы конституциялық кезеңді жаңа Конституцияны нөлден бастап жасау емес, демократиялық қағидаттардың нақты іске асуын қалпына келтіретін «институционалдық реанимация кезеңі» ретінде қарастыруға болады.
Конституциялық легитимация құралы ретінде референдумның айқын артықшылықтары бар: ол Негізгі заңға халықтық легитимдік береді және негізгі нормаларды уақытша саяси көпшіліктің еркінен қорғауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар тәуекелдер де бар: егер азаматтардың сайлау белсенділігіне жасанды кедергілер қойылса, халықтың формалды қатысуы шынайы ерік білдірудің толық көрініс табуына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан бүгінгі кезеңнің басты міндеті – қоғамды популистік ұрандармен алаңдатпай, мазмұнды диалогқа назар аудару және пікірталасты Конституцияның демократиялық негіздерінен құқықтық іске асыру механизмдеріне көшіру.
2026 жылғы Конституция жобасы институционалдық жаңғырудың өзара байланысты үш бағытына нақты мүмкіндік береді.
Бірінші бағыт – Конституциялық сот. Бұл орган Негізгі заңның шынайы сақтаушысы болуы тиіс. Ол заңнамалық және атқарушы актілерге жүйелі конституциялық бақылау жүргізіп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғап, бірізді конституциялық-құқықтық доктринаны қалыптастыруы қажет. Сонымен қатар Конституциялық сот нормативтік құқықтық актілердің мазмұнын ғана емес, азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын бұзатын мемлекеттік билік актілерін де бақылауы маңызды.
Екінші бағыт – Парламент және заңнамалық қамтамасыз ету. Конституция тек нормативтік шеңберді белгілейді, ал оның нақты мазмұны қабылданатын заңдардың сапасына байланысты. Сондықтан Парламент конституциялық қағидаттарды іске асыратын заңдар пакетін қабылдауы тиіс. Бұл әсіресе парламенттік бақылау, табиғи ресурстардың ашықтығы және азаматтардың құқықтарын қорғау салаларына қатысты. Халықтық бақылаудың негізгі құралдарының бірі – қазақтың дәстүрлі халық жиналысына сүйенетін Құрылтай институты туралы конституциялық заң болуы тиіс. Құрылтайдың өкілеттіктері символдық емес, нақты болуы қажет: заң шығару бастамасы құқығы; атқарушы органдарға тиімді сұрау салу құқығы; азаматтық мониторинг нәтижелері бойынша парламенттік тергеулер бастау құқығы.
Ұлытау жұртшылығы конституциялық реформаны қолдады
Үшінші бағыт – Цифрлық Парламент. Бұл халық егемендігін күнделікті іске асырудың заманауи құралы болуы тиіс. Қоғамдық тыңдаулардың дәстүрлі тетіктері азаматтардың заң шығару процесіне тек формалды қатысуын қамтамасыз етеді. Сондықтан азаматтарға нақты ықпал ету мүмкіндігін беретін цифрлық платформа қажет: заң жобаларына тәуелсіз құқықтық сараптама жүргізу (жасанды интеллект көмегімен), нақты түзетулер ұсыну және заң мәтіндерін әзірлеу құралдары, сондай-ақ заңдардың реттеушілік әсерін бағалау жүйесі. Мемлекет басшысы 2025 жылғы 14 қазанда Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобының алғашқы отырысында: «Жақын уақытта e-Parliament елімізде e-Gov жүйесі сияқты кең тараған құралға айналуы мүмкін», деп атап өткен еді. Цифрлық Парламент құру – технологиялық жоба ғана емес, халық егемендігін декларациядан нақты жұмыс істейтін азаматтық қатысу тетігіне айналдыратын институционалдық реформа.
Алдағы референдумда азаматтардың жаңа Конституцияны мақұлдауы конституциялық құрылыстың аяқталуы емес, оның ең күрделі кезеңінің – практикалық іске асыру фазасының басталуы болмақ. Дәл осы кезеңде 2026 жылғы Конституцияның шынайы институционалдық жаңғыру құралына айнала ма, жоқ па – оны уақыт көрсетеді. Қоғам алдында тұрған басты мақсат – жобаны декларативті сынау емес, құқықтық іске асыру механизмдеріне назар аудару. Өйткені азаматтардың әл-ауқаты Конституция мәтінімен емес, құқықтың қолданылу сапасымен, соттардың тәуелсіздігімен және биліктің халық алдындағы нақты жауапкершілігімен айқындалады.
К.Б. Сафинов,
«Мемлекеттік басқару және құқық институты» ЖШС директоры,
заң ғылымдарының докторы, профессор