Бұл – бір адамның жасы ғана емес, тұтас бір ғылыми дәуірдің өлшеміндей сан. Жабайхан Мүбәракұлы – ойдың тазалығын, ғылымға адалдықты өмірінің басты мұраты еткен сирек тұлғалардың бірі болды. Ол философияны құрғақ теория ретінде емес, адамды ойлануға, ақиқатқа жақындауға жетелейтін рухани жауапкершілік деп түсінді. Оның еңбектерінен тереңдікпен қатар, ішкі мәдениет пен интеллектуалдық батылдық сезілетін.
Ол философия ғылымын ұлттық деңгейде ғана емес, әлемдік интеллектуалдық кеңістікте таныта білген санаулы қайраткерлердің бірі еді. Ғалымның еңбектері логика, таным теориясы, диалектика мәселелерін жаңаша пайымдаумен ерекшеленді.
Осыдан үш жыл бұрын 90 жас мерейтойының қарсаңында ғалым ағамыздың 25 томдық шығармалар жинағының соңғы бес томы жарық көрген еді. Осы шығармалар жинағының алғашқы жиырма төрт томы академик Раушан Жабайханқызымен бірге орыс тілінде жазылса, 25-томы Абайдың толық адам туралы ойын білгісі келетін қауымға арналған. Монография қазақ тілінде (журналист Ж. Сүлейменовпен бірлесе отырып) және орыс тілінде жазылған.
Осы еңбектерінде философиялық ойлау мәдениетінің майталманы Жабайхан Мүбәракұлы адамзаттың өткені мен бүгініне сыни көзқараспен салыстырмалы талдау жасаған. Қоғамымыздың бүгінгі өзекті мәселелері де жан-жақты, жүйелі, негізделген, логикалық дәйектелген ыңғаймен философиялық тұрғыдан талданған. Философияның мәңгі мәселелері туралы ой қозғағанда әлемдік деңгейдегі ойшылдармен қатар қазақ даналығын, Абайдың ой-толғауларын орнымен қолданатыны сүйсіндірді. Соңғы 25 томын «Абайдың кемелдік, толық адам жолы» деп атап қазақ тілінде жазғанының да символдық мағынасы бар.
Жабайхан Мүбәракұлы тек Батыс философтарын ғана дәріптеп, насихаттаған ғалым емес. 80 жылдық мерейтойына жазған арнауымда философ болудың қырларының бірі ретінде «Ұлыларын ұлықтап отыру, Батыс, Шығыс деп алаламай адам баласын» деген жолдар бар еді. Академик Ж.Әбділдин Кант, Гегель, Шекспир сынды Батыс ойшылдарымен қатар Абай, Шоқан Уәлиханов, Шыңғыс Айтматов, Әлихан Бөкейхан туралы және шығармалар жинағының 24-томының «Выдающиеся деятели казахского народа в XX веке» деген тарауында басқа да біртуар қазақ азаматтары туралы ой толғаған.
Философтың тағы бір атап өтетін ерекше қыры, қазіргі кезде ғылыми ортада белең алып отырған бір құбылыс – өткенімізді идеалдауға тырысушылық, яғни глорификацияға жол бермеу еді. Ұшқары, дәйексіз сөз айтудан бойын аулақ ұстайтын, жүйелі, логикалық, сыни ойлаудың шебері, ғылыми ойлау стилінің темірқазығы Жабайхан Мүбәракұлы Әбділдин сынды философ ғалымның болғанын көңілге демеу тұтамыз.
Жабайхан Мүбәракұлы тек ғылыми зерттеулерімен ғана емес, ұстаздық болмысымен де көпке үлгі болды. 91 жасына дейін Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің философия кафедрасында дәріс оқыған академик бірнеше буын жас ғалымдардың қалыптасуына жол ашып, ғылымға адалдық пен ой тазалығын өмірлік ұстаным еткен адам еді. Оның дәрістері мен еңбектерінен тереңдік, тазалық, талапшылдық және адамгершілік айқын сезілетін.
«Жақсының аты өлмейді, Ғалымның хаты өлмейді» деген, өмірден өтсе де, оның ғылыми мұрасы мен азаматтық тұлғасы ел жадында, шәкірттерінің еңбегінде, қазақ философиясының даму жолында мәңгі сақталады. Мұндай ғалымдардың ғұмыры уақытпен өлшенбейді, олар артында қалған өнегелі ізімен, салиқалы сөзімен өмір сүруін жалғастыра береді.
Гүлнар АДАЕВА,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті философия кафедрасының профессоры
