Ұлттық ғылым академиясының академигі, қоғам қайраткері Өмірзақ Айтбайұлы – өмірін қазақ тіл білімі мен мемлекеттік тілдің атқарушы билік пен қоғамның бар саласында орнығуына жұмсаған тұлға. Ғалымның зерттеулері отандық лингвистиканың, соның ішінде терминологияның қалыптасуы мен дамуына арналып, Алаш ардақтысы Ахмет Байтұрсынұлынан бастау алатын пән сөздері саласына елеулі үлес қосты. Ғылыми мектеп жасақтап, қазақ терминологиясын жаңа деңгейге көтерді.
Өмірзақ Айтбайұлының жетекшілігімен «Қазақ терминологиясының мәселелері», «Термин және олардың аудармалары» сияқты қомақты еңбектер жарық көрді. Ғалым халыққа 500-ден астам ғылыми еңбек, 20-дан аса монография мен оқулық, оқу құралы мен сөздік аманаттап кетті. «Қазақ терминологиясының жасалу көздері», «Қазақ әдеби терминологиялық лексиканың дамуы», «Мемлекеттік тілде ғылыми терминологияны қалыптастырудың теориялық, ғылыми-әдістемелік және практикалық мәселелері» атты жинақтар осы академиктің басшылығымен әзірленгенін айта кеткен ләзім.
Өмекең ғылыммен қоса өнер-мәдениет саласына да еңбек сіңірді. Бірнеше фильмде орындаған әндері кино саласы мен телевидениенің алтын қорында сақтаулы тұр.
«Тіл үшін күрес – тәуелсіздік үшін күрес» деген елшіл бастамамен 1989 жылдан Тіл туралы заңның қабылдауына, «Қазақ тілі» қоғамын құруға атсалысып, қоғам қайраткері деңгейіне көтерілді. Әйгілі «Ана тілі» газетін ұйымдастырып, қанаттандыруда да Өмекең рөлі ерекше. Академик Ә.Қайдаридың сара жолымен Президентке үміткерлерден мемлекеттік тілден емтихан қабылдайтын Лингвистикалық комиссияның төрағасы болып, туған тілімізді айрықша танымалдандырды.
Жауапты кезеңде тіл тағдырына араша түсіп, мемлекетшіл азаматтарды бір мақсатқа жұмылдырды. Қиын шақта А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтына қаржы, ғылыми жоба табуға да еңбек сіңірді.
Өмекең ғылымнан қолы қалт еткенде құйқылжыта ән салып, көңілдің алуан сәтін күймен жеткізіп, домбыраның құлағында ойнағанын, сондай-ақ сезімге толы сырлы әндерді туғызған композитор екенін әріптестері жақсы біледі. Бұл жағынан ол әйгілі А.Затаевичке мың ән-күйді нотаға түсірткен Алаш зиялыларымен рухтас.
2003 жылы академик Алматыдағы «Ғалымдар үйінде» жеке ән кешін өткізгені әлі күнге дейін есімізде. Керемет орындалған айшықты сазды әндер, күмбірлетіп тартқан күйлері жадымызда мәңгілік жатталып қалды. Сонда ұстазымыз академик Шора Сарыбаев: «Егер Өмірзақ ғылыммен шұғылданбағанда, міндетті түрде «Халық әртісі» болатын еді» деп, жиналған жұртты да, өнерлі ғалымды да бір серпілткен-тін.
Әркім мағыналы да мәнді, дұрыс та дәл, шешен сөйлегісі келетіні айқын. Мұндай қасиет адамның қоғамдық келбетін (имидж) қалыптастыруға, беделін арттыруға әсер етеді. Академиялық шешендік туралы сөз қозғағанда, Өмекеңнің ғылыми мәслихаттарда, симпозиумдар мен форумдарда көсіле сөйлегені, ойын терең, кемел жеткізетіні – оның озық қасиеті еді. Ал ғалымның жаңашылдығы ретінде халықаралық ғылыми конференцияларда түркі тілдерінің терминдер жүйесін жақындастыруға, ортақ терминдер қорын қалыптастыру мен біріздендіруге қатысты мәселе көтеріп, шешудің тиімді тетіктерін ұсынуын атар едік.
Өмірзақ Айтбайұлының қоғамдық деңгейін елдік, ғылыми жиын-кештердегі сөзі, ойы, ақ тілегі, батасы аңғартатын. Талай жыл жанында жүріп байқағанымыз: Өмекең елдік, мерейтойлық іс-шараларға барарда әрқашан айтатын сөзін жүйелеп, пікір салмағы мен мазмұнын үйлестіріп, кейде жеңіл әзіл араластырып, жетер жеріне жеткізіп айтатын.
Осы ретте Тіл білімі саласының марғасқалары, академиктер Ісмет Кеңесбаев пен Мәулен Балақаев, Әбдуәли Қайдари мен Шора Сарыбаев, Рабиға Сыздық пен Шора Сарыбаев арасындағы (ішінде өзі де бар) кәсіби қағытпаларды, интеллектуалдық әзілдерді Өмірзақ Айтбайұлы тамаша әңгімелейтін. Ол кісінің әркез жанында жүретін талайғы жолдасы, көрнекті фонетист-профессор Әлімхан Жүнісбек те тілшілер ортасын күлкіге көметін.
Академик Ө.Айтбайұлының шешендігі әулетіндегі асыл дәстүрмен, жастайынан поэзияны, музыканы, актерлік шеберлікті меңгеруімен байланыста екені анық.
2008 жылы «Қазақпарат» баспасынан шыққан «Сыр тыңдап жүргімнің әуезінен...» атты өлең жинағы, композитор ретінде жұртшылық жүрегінен жылы орын алған «Жар әлемі», «Жас ойшыл», «Ана тілі», «Тіл өнері дертпен тең», «Ақ қоян», «Өренім» әндері елге белгілі әншілердің репертуарынан түспейтінін айта кеткен жөн. «Ғалымдар үйінде» өткен әйгілі үш сағаттық кешінде жеке орындауындағы концерттік бағдарлама ұсынып, өз өлеңіне жазылған әндерін нақышына келтіре орындап, халық әндерін әсем қоңыр даусымен насихаттағанын ғылыми қауым ұмыта қойған жоқ.
Төл мәдениетіміздің қайнар көзі – фольклор десек, өнеріміз бен әдебиетіміз осы бастаудан нәр алып дамығаны рас. Халық ақындары бір мезгілде әрі жыршы, әрі әнші болғаны да белгілі. «Қанша мықты болса да, тартпай қоймас негізге» дегендей, академиктің әкесі Айтбай Белгібайұлы әрі ақын, әрі әнші екенін оқығандар жақсы біледі.
Шешеннің шеберлігі шындықтан бастау алғанда ғана шыңдала түсетіні, тартымды ой мен тағылымды әңгіме айтқанда ғана жүйелі сөз жүйесін табатыны анық.
Қазақ әлімсақтан шешен халық екені дау тудырмаса керек. Сөзге жорға, өткір тілді, орақ ауызды тұлғалар туралы көсіле жазған атақты жаһандық саяхатшы-ғалымдар мұрасы – соған дәлел.
Әлемдік Цицерон мен Демосфен, Исократ пен Лисий, өзіміздің әйгілі Төле, Әйтеке, Қазыбек билер, Бөлтірік, Байзақ, Сапақ, Байкөкше, Байсерке, Тайкелтір, Асаубай шешендер қазынасы, тәжірибесі, шеберлігі ешқашан ұмытылмайды. Кешегі академик Салық Зиманов пен жазушы Әбіш Кекілбай шешендігі, Қаратай Тұрысов пен Шерхан Мұртаза көсемдігі қандай еді!
Осы аяда тіл білімі саласының ғалымы, майталманы Өмекеңнің шешендігі мен көсемдігі ұлтымыздың сан ғасырлық даналығынан, білім алған мектептерінен, лингвистика саласындағы ұстаздарынан сіңірген тәлімі деп білеміз. Халықтың асыл дәстүрін жалғастырушы әрі ғалым, әрі әнші, әрі қоғам қайраткері Өмірзақ Айтбайұлының ғылым мен өнерді ұштастыра білген мәдениеті биік тағылымы жастарға өнеге болса дейміз.
Кәрімбек ҚҰРМАНӘЛИЕВ,
Президент жанындағы Ұлттық ғылым академиясы Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, академик