Қайтқан қаржы әділ бөлінеді

– Қуанышбек Жақсыбекұлы, мем­лекеттің қайтарылған актив­терге қа­тысты жұмысы қай кезең­нен бас­тап Қайтарылған актив­терді бас­қару компаниясы­ның қызметімен жал­ғасады? Жалпы, компанияның мін­деттері актив­тер­ді қайтару рәсім­дерінен несімен ерекшеленеді?

– Активтерді қайтару заңсыз алын­ған активтерді анықтау, олардың заң­сыз шығарылғанын дәлелдеу, тергеу жүргізу, сот процестерін өткізу мен активтерді мемлекет меншігіне қайтару туралы шешім қабылдауды қамтитын кешенді құқық қорғау және құқық қол­дану үдерісінен тұрады. Бұл кезеңнің барлығын уәкілетті мемлекеттік органдар жүзеге асырады. Соның ішінде Бас прокуратура жанындағы Активтерді қайтару қызметі де бар. Бұл үдеріс актив­тердің мемлекет меншігіне заңды түрде өтуімен аяқталады. Ал қайтарылған активтерді басқару және оларды сату жұмысы тек қайтару рәсімі толық аяқталғаннан кейін басталады. Бұл кезең экономикалық және басқарушылық сипатқа ие. Яғни осы кезде активтердің мемлекет меншігі екені заңды түрде расталады.

Қайтарылған активтерді басқару компаниясы осы активтердің сақта­луын қамтамасыз етіп, оларды ашық әрі айқын түрде сатуды ұйымдас­тырады. Сондай-ақ сатудан түскен қаражаттың Арнайы мемлекеттік қорға аударылуын қамтамасыз етеді.

– Ал қайтарылған активтерді сату қаншалықты ашық жүргі­зіледі?

– Қайтарылған активтер тек Sauda.E-Qazyna мемлекеттік ашық платфор­масы арқылы сатылады. Саудаға қатыс­ты барлық ақпарат: аук­цион туралы мәліметтер, бағалар және жеңімпаздар көпшілікке ашық әрі қолжетімді. Бұл барлық қаты­сушыға тең мүмкіндік беріп, рәсім­дердің ашықтығын қамтамасыз етеді.

Е-qazyna.kz веб-порталы – элек­трон­дық сауда өткізуге арналған ресми алаң. Портал мемлекеттік мүлік тізі­лімі мен сауда туралы ақпаратқа қол жет­кізудің бірыңғай платформасы ретінде бекітілген. Мұнда аукциондар тұрақты түрде өткізіліп келеді, қатысушылар тара­пынан қызығушылық та жоғары. Бүгінге дейін 831 электрондық сауда өткізілді, оның ішінде 122 лот сәтті сатылды.

Компания активтерді қолда­ныс­тағы Активтерді басқару қағида­ларына сәйкес жүзеге асырады. Электрондық аукциондар – актив­терді сатудың ұтымды тәсілі. Олар тек онлайн форматта e-qazyna.kz веб-порталында өткізіледі. Мұндай формат рәсімдердің ашықтығын сақтай­ды. Сондай-ақ барлық қатысу­шыға тең жағдай жасап, бәсекелестік ортаның қалыптасуын қамтамасыз етеді. Аукцион механизмі активтер бағасының өсуіне де ықпал ететінін нақты тәжірибеде көріп отырмыз. Кей жағдайда сауда барысында активтердің құны айтарлықтай өседі.

Мысалы, Алматы қаласындағы «Бай­тақ» шағын ауданындағы жер телімі бас­тапқыда 176 млн теңгеге бағаланып, аукцион нәтижесінде 657 млн теңгеге сатылды, яғни бағасы шамамен төрт есеге өсті. Алматыдағы Байтұрсынов көшесі, 46 мекенжайындағы әкімшілік ғимараттың бағасы 663 млн теңгеден 732 млн теңгеге дейін өсті. Ал Астана қаласындағы Қ.Мұхамедханов көшесін­дегі коммерциялық нысан 84,6 млн теңгеден 96,8 млн теңгеге дейін көтеріл­ді. Мұндай мысалдар бәсекелі аук­цион­­­дар­дың активтердің нарықтық құнын айтарлықтай арттыра алатынын көрсетеді.

Компания қызметіне қатысты  уәкі­летті мемлекеттік органдарға есеп беріп отырады. Сонымен қатар Пар­ламент депутаттары мен азаматтық қоғам өкілдері кіретін Қамқоршылық кеңестің қосымша бақылауында. Активтерді сатудан түскен қаражат тікелей Арнаулы мемлекеттік қорға аударылады. Осының барлығы қайтарылған активтерді мемлекет пен қоғам мүддесіне тиімді әрі ашық басқару тетігін қалыптастырады.

– Басқару және сату тұрғысынан қандай активтерді «ең күрделі» активтер дер едіңіз?

– Активтерді басқару мен сату­дың күрделілігі олардың түріне ғана емес, көбіне нақты объектімен бай­ла­­нысты құқықтық, қаржылық және бас­қарушылық факторлардың жиын­ты­ғы­на да байланысты. Компа­нияның қызметі ­барысында басқаруға 73 актив қабылданды. Олардың қатарында жыл­жымайтын мүлік нысандары, ком­паниялардағы үлестер, көлік құралдары, басқа да мүліктер бар. Сонымен қатар 196 зергерлік бұйым қабылданды. Қабылданған актив­тердің жалпы құны – 99,8 млрд теңге. Бұл активтер портфелінің көлемі мен әртүрлілігін айқын көрсетеді.

Әдетте бизнестегі үлестер ең күрделі активтердің қатарына жатады. Себебі олар компаниялардың операциялық қызметі, корпоративтік басқару жағ­дайы, қаржылық міндет­те­мелері және нарықтағы ахуалмен тікелей байланыс­ты. Мұндай активтермен тиімді жұмыс істеуге терең қаржылық және құқықтық талдау, сондай-ақ мемлекет мүддесі үшін олардың құнын сақтап, барынша тиімді сатуға бағытталған салмақты басқарушылық шешімдер қажет.

Жылжымайтын мүлік те кей жағдай­ларда күрделі активтер қата­рына кіреді. Әсіресе объектіге қатысты кедергілер, құрылыс аяқталмаған кезде немесе құ­қықтық мәртебесіне байланысты ерек­шеліктер болған жағдайда. Мұн­дай жағдайда мүліктің сақталуын қамта­масыз ету, құқықтық тұрғыдан дұрыс рәсімдеу, сатуға дұрыс дайындау маңызды.

Жер телімдері де жан-жақты бағалау­ды қажет етеді. Мұнда олар­дың мақсат­ты пайдаланылуы, қала құрылысы талаптары, инфрақұ­рылымның болуы және нарықтағы сұраныс ескеріледі. Кейбір өтімді объектілердің өзі сату­ға шығарылмас бұрын қосымша да­йындық жұмысын қажет етуі мүм­кін. Зергерлік бұйым­дар мен бағалы зат­тардың да өзіндік ерекшелігі бар. Бұл жерде олардың түпнұсқалығын растау, кәсіби бағалау жүргізу, дұрыс сақтау шарттарын қамтамасыз ету, нарық жағдайына сәйкес сатудың оңтайлы тәсілін таңдау маңызды.

Жалпы алғанда, «өте оңай» немесе «өте күрделі» деп біржақты айтуға ­болатын активтер жоқ. Әрбір объект жеке кәсіби тәсілді қажет етеді. 2026 жылғы 17 наурыздағы жағдай бойын­ша зергерлік бұйымдарды қоса алғанда ­178 актив сатылды. Олардың жалпы құны – 51,7 млрд теңге (ҚҚС-сыз). Оның ішінде 50,5 млрд теңге Арнаулы мемлекеттік қорға аударылды.

– Қандай жағдайда активтер сатылмай, мемлекет меншігіне беріледі? Жалпы, бұл жұмыстың қоғамдық әсері қандай?

– Бұл көбіне стратегиялық, әлеу­меттік немесе инфрақұрылымдық маңызы бар нысандарға қатысты. Яғни егер белгілі бір активті мемлекет өз мақсаты үшін пайдаланып, ол қоғамға көбірек пайда әкеледі деп есептелсе, онда ол сатылмай, мемлекет меншігіне беріледі. Заңда мұндай шешім қабылдаудың арнайы тетігі қарастырылған.

Бұл үдерісте мемлекеттік органдар мен әкімдіктердің бастамасы маңызды рөл атқарады. Тәжірибеде жергілікті атқарушы органдар мен салалық мем­ле­кеттік құрылымдар белгілі бір активтерді қоғам­дық маңы­зы бар мақсатқа пайда­лану үшін мемлекетке беру туралы ұсы­ныс жасайды. Мұндай тетіктің қоғам­дық әсері – активтер тек сатылып кетпей, өңірлер мен салалардың маңызды мәселелерін шешуге пайдаланылуы мүмкін. Бұл мемлекеттік мүлікті тиімді қолдануға, нақты әлеуметтік пайда әкелуге мүмкіндік береді.

Осы тәсіл арқылы бүгінге дейін жалпы құны 29,1 млрд теңге болатын 32 актив мемлекет меншігіне берілді. Олардың ішінде: ауыл шаруашылығына арналған жер телімдері, «Қарағанды Су» ЖШС-дегі үлес, «Қорғас» халықаралық шекара маңы ынтымақтастығы орталығын­дағы нысандар, Астана қаласындағы тұрғын үй, сондай-ақ Ұлттық музейге беріл­ген тари­хи-мәдени құндылықтар бар. Осы­лай­ша, қайтарылған активтерді бас­қару нә­тижесінде экономикалық тиім­ділікпен қатар нақты әлеуметтік нәтиже де қамтамасыз етіледі.

– Елімізден тыс жерде орналас­қан активтерді басқару, сату кезінде қан­дай кедергілер туындайды?

– Шетелдегі активтермен жұ­мыс істеу сол елдің заңнамасын қатаң сақтауды талап етеді. Оған юрис­дикциялық талаптар, валюталық рет­теу нормалары, меншік құқығын тіркеу рәсімдері кіреді. Мұндай жоба­ларда, әдетте, шетелдік кеңесшілер мен заңгерлік серіктестер тартылады. Барлық шешім белгіленген рәсімдер­ге сәйкес қабылданып, міндетті түр­де сыртқы заңгерлік бақылаумен, сондай-ақ барлық әрекетті құжаттық рәсімдеумен жүзеге асырылады.

Бүгінде БАӘ-да – 4, Түркияда 3 нысан сатылды. Сонымен қатар Франция­дағы 4 актив – компанияның балансына қабылдану кезеңінде. Компания активтерді сату кезінде экономикалық тұрғыдан тиімді модельдерді қолданады. Негізгі мақсат Арнаулы мемлекеттік қорды барынша толықтыру болса, бұл жұмыстағы басты басымдықтар – эко­номикалық тиімділікті қамтама­сыз ету, тәуекелдерді азайту, ак­тив­тердің ең жоғары нарықтық құнын қамтамасыз ету, барлық опера­цияның ашықтығы мен тексеруге қолжетімділігін сақтау.

Әңгімелескен –

Бану ӘДІЛЖАН,

«Egemen Qazaqstan»