Конститутциялық реформа жөніндегі комиссияның он бірінші отырысында келіп түскен ұсыныстар негізінде жаңа Конституция жобасына қосымша нормалар енгізіліп, бірнеше бабы нақтыланды. Сондай-ақ Ата заңның күшіне ену тәртібі талқыланды.
Құрылтайды таратуға болмайды
Конституцияға енгізілген қосымша нормаларды Конституциялық сот төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұханов айтты.
«Конституция жобасының 8-бабында меншіктің екі нысаны танылады және тең қорғалады делінген. Олар – мемлекеттік және жекеменшік. Көптеген ұсыныста бұл норманың барлық меншік нысандарын қамтымайтыны айтылған. Осылайша, аталған баптың 1-тармағы «Қазақстан Республикасында барлық меншік түрі танылады, оларға кепілдік беріледі және тең қорғалады» деп жазылды», деп түсіндірді спикер.
Ал жобаның 14-бабының 2-тармағында адам құқықтары мен бостандықтары әр адамға тумысынан тиесілі, олар абсолютті және олардан ешкiм айыра алмайды деп көрсетілген. Көптеген азамат пен маман бұл норманы күшейтуді ұсынып, «адам құқықтары мен бостандықтары Қазақстан Республикасы заңнамасының мазмұны мен қолданылуын айқындайды» деп қосуды сұраған. Нәтижесінде, тармақ «Адам құқықтары мен бостандықтары әр адамға тумысынан тиесілі, олар абсолютті және олардан ешкiм айыра алмайды, Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады» деп жазылатын болды.
«Аталған баптың 5-тармағы да нақтыланды. Өзгерген редакция бойынша адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын іске асыру басқа тұлғаның құқықтарын бұзбауға және бостандықтарын шектемеуге тиiс, конституциялық құрылыс негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адами болмысына нұқсан келтiрмеуге тиiс», деді Б.Нұрмұханов.
Бұдан бөлек, Құрылтайды тарату тетігін неғұрлым икемді әрі ымыраға келуді көздейтіндей ету туралы ұсыныстар да ескерілді. Осыған байланысты «таратады» деген тұжырым «таратуға құқылы» деген нұсқамен ауыстырылды.
«Жалпыхалықтық талқылау үшін жарияланған Конституция жобасында бұл өкілеттіктер императивті түрде бекітілген. Енді Республика Президентінің аталған өкілеттіктерін диспозитивті формада тұжырымдап, құқық ретінде бекіту ұсынылады. Тиісті өзгерістер 46-баптың 2), 4) және 8) тармақшаларына, 57-баптың 1-тармағына және 62-баптың 1 және 2-тармақтарына енгізілді», деп түсіндірді комиссия мүшесі.
Сонымен қатар көрсетілген конституциялық нормаларда Құрылтайды таратуға шектеулер қойылады. Төтенше немесе соғыс жағдайы кезінде, Президент өкілеттігінің кейінгі алты айында, алдыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде немесе Конституцияның 51-бабында белгіленген жағдайда Құрылтайды таратуға болмайды.
Баспанадан сот шешімінсіз шығара алмайды
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев Ата заңда сот шешімінсіз азаматтарды тұрғын үй құқығынан айыруға ғана емес, сондай-ақ баспанадан сот шешімінсіз шығаруға да жол берілмейтіні туралы норманы бекітуді ұсынды. Оның айтуынша, тұрғын үй базалық құндылық ретінде Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында, сондай-ақ экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы пактіде бекітілген. Сондықтан оны тек мүліктік санат ретінде қарастыру – үлкен қателік.
«Біреулер бұл қолданыстағы заңдарда онсыз да бар деп айтуы мүмкін. Бірақ бұл қағиданы негізгі құқықтық құжатта бекіту оның заңды тұрақтылығын қамтамасыз етеді», деді Адам құқықтары жөніндегі уәкіл.
Сондай-ақ Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Зәкиева тұрғын үй құқығы мен балалардың мүддесін қорғау бөлігінде конституциялық кепілдіктерді күшейту қажет екенін айтты.
«БҰҰ Бала құқықтары туралы Конвенциясында әрбір баланың физикалық, зияткерлік, рухани, адамгершілік және әлеуметтік дамуына жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқығы бекітілген. Бұл – қауіпсіз әрі тұрақты баспананың болуын көздейді. Бала үшін тұрғын үй – оның әл-ауқаты мен мүдделерін қорғаудың негізгі факторларының бірі», деді ол.
Д.Зәкиева қызметі барысында түрлі қайғылы тұрмыстық ахуалдар салдарынан балалардың жалғыз баспанасынан айырылу қаупіне тап болатын жағдайларға бірнеше рет кезіккенін айтты.
«Балалардың өзінің жалғыз асыраушысы – анасынан айырылатын жағдайды мысалға келтірейін. Анасы көзі тірісінде баспанаға алынған ипотекалық несиенің едәуір бөлігін өтеген. Соған қарамастан, бұрын төленіп қойған қаражат қайтарылмайтын жағдайда балалардың жалғыз баспанасынан айырылу қаупі туындады. Біздің өтінішіміздің нәтижесінде банк қалған қарызды кешіру туралы шешім қабылдады. Алайда мұндай оқиғалар, өкінішке қарай, өте көп», деді Бала құқықтары жөніндегі уәкіл.
Осыған байланысты адам өміріндегі маңызды және баланың ең қажетті мүдделерін сот тарапынан ескерусіз қалдырып, тұрғын үйден айыратын жағдайларға жол бермейтін кепілдіктерді бекіту қажет.
Мәжіліс депутаты Снежанна Имашева Ата заңның тәртібі мен күшіне ену мерзімдерін біржақты етіп анықтау қажет екенін атап өтті.
«Жобада оның ережелері нақты қай сәттен бастап күшіне енетінін бекіту керек. Республикалық референдумның нәтижелері ресми жарияланған күннен бастап па, әлде нақты белгіленген өзге күннен бастап па? Сондай-ақ өтпелі кезеңдегі қазіргі мемлекеттік билік органдарының мәртебесі туралы мәселені де реттеу керек», деді ол.
Атап айтқанда, қазіргі Парламент өз өкілеттігін қай сәтке дейін жүзеге асыратынын анықтау қажет, Құрылтай сайлауы қандай мерзімде және қандай тәртіппен өткізілетінін де нақтылаған жөн. С.Имашева өтпелі ережелерде Конституциялық сот, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палатаның жаңа құрамын қалыптастыру тетіктерін, бұған қоса негізгі мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларын тағайындау тәртібі де регламенттеуді талап ететінін айтты.
«Аталған ережелерді бекіту құқықтық айқындылықты, мемлекеттік институттардың жұмыс істеуін болжауды және өтпелі кезеңдегі әрбір органның өкілеттіктерінің шегін нақты белгіленуін қамтамасыз етеді», деп қорытындылады депутат.
Жоба референдумға шығаруға дайын
Ал Алматы облысы мәслихатының төрағасы Қуат Байғожаев Жаңа Конституцияның жобасы бүкілхалықтық референдумға шығаруға дайын екенін мәлімдеді. Сонымен қатар ол жаңа Конституция жобасындағы цифрлық ортаны реттеуге қатысты ұсыныстар Алматы облысының тұрғындары үшін айрықша маңызды екенін атап өтті. Оның айтуынша, Алматы облысы – халық тығыз қоныстанған, цифрлық сервистер белсенді іске қосылған өңірлердің бірі. Сондықтан ұлттық экономиканың өсу драйверіне айналуға тиіс «Alatau City» жобасы дәл осы өңірде қолға алынып жатыр.
«Бүгінде азаматтардың қауіпсіздігі мәселесі қалыптасқан ұғымдар шеңберінен шығып, цифрлық технологиялар деңгейіне дейін көтерілгенін көріп отырмыз. Цифрлық технология қоғамның барлық саласына араласып, күнделікті адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Ал жаңа Конституция жобасында азаматтардың цифрлық саладағы құқығын қорғау міндеті қарастырылғаны бүгінгі күн талабы екені даусыз», деді ол.
Өз сөзінде спикер азаматтардың өзара хат-хабар алмасу қауіпсіздігі, электрондық коммуникация, дербес деректердің қорғалуы сынды мәселелердің қамтылуы жеке өмір құпиясының кепілдігін нығайтып, цифрлық сервистерге деген сенімді күшейтетінін жеткізді.
«Олардың конституциялық деңгейде бекітілуі цифрлық қауіпсіздік саласындағы заңнаманы әрі қарай дамыту тәжірибесіне берік негіз бола алады. Ұсынылып отырған өзгерістер азаматтар үшін нақты мәселелерден көрініс табуы қарапайым азаматтардың күнделікті өмірде алаңсыз болып, қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімін күшейтуге әсер етеді», деді мәслихат төрағасы.
Сөз соңында комиссия мүшесі Конституция жобасы жеткілікті пысықталғанын және оны бүкілхалықтық референдумға шығаруға болатынын айтты.