Еркін Әбіл: Қазақстан эволюциялық жаңару жолын таңдады

Осы үдерістердің мазмұны мен ықпалы, сондай-ақ елдің ұзақ мерзімді стратегиясы туралы біз Мәжіліс депутаты Еркін Әбілмен әңгімелестік. Сарапшының пікірінше, Қазақстан бүгін таңдаған жол – революциялық өзгерістер емес, тұрақтылықты сақтай отырып жүзеге асырылатын эволюциялық жаңару. Алайда бұл бағыттың табысты болуы реформалардың тереңдігіне емес, олардың нақты іске асуына тікелей байланысты.

– Касым-Жомарт Тоқаев еліміздің ғылыми капиталы оның халықаралық аренадағы беделінің басты өлшеміне айналатынына сенім білдірді. Сіз Мемлекет басшысының бұл ұстанымымен келісесіз бе? Ол қандай негіздерге сүйенеді?

– Жалпы алғанда, бұл тұжырыммен келісуге болады, егер ғылыми капиталды тар мағынада емес, кең ауқымда түсінсек. Яғни оны тек зертханалар саны немесе жарияланымдар көлемі ретінде емес, зерттеуші кадрлар, университеттер сапасы, технологиялық құзыреттер, патенттік белсенділік, сондай-ақ білімді экономика мен басқару жүйесіне енгізу қабілеті ретінде қарастырған жөн. Дәл осы факторлар бүгінде елдің жаһандық еңбек бөлінісіндегі орнын айқындайды.

Бұл ұстанымның негізі жеткілікті түрде прагматикалық. XXI ғасырда мемлекеттің халықаралық беделі тек табиғи ресурстарға, әскери қуатқа немесе дипломатиялық риторикаға ғана тәуелді емес. Керісінше, жаңа технологиялар жасау, таланттарды тарту және ұстап қалу, сапалы білім беру жүйесін қалыптастыру, халықаралық ғылыми желілерге қатысу сияқты көрсеткіштер маңызды рөл атқарады. Тек шикізат емес, сонымен қатар білім мен технология экспорттай алатын мемлекет әлдеқайда дамыған әрі сенімді серіктес ретінде қабылданады.

Қазақстан үшін бұл мәселе екі тұрғыдан өзекті. Біріншіден, шикізатқа негізделген экономикалық модельдің мүмкіндіктері шектеулі. Екіншіден, өңірлік бәсекелестік барған сайын адами капитал сапасына байланысты болып отыр. Сондықтан ғылымға басымдық беру – тек имидждік қадам емес, елдің ұзақ мерзімді тұрақтылығының маңызды шарты. Сонымен қатар жағдайды идеализациялауға болмайды. Ғылыми капитал декларациялар арқылы қалыптаспайды. Ол үшін тұрақты қаржыландыру, мықты университеттер, нәтижелерді бағалаудың ашық жүйесі, түсінікті академиялық мансап жолы және экономика тарапынан нақты сұраныс қажет. Әйтпесе, бұл тұжырым мазмұн жағынан дұрыс болғанымен, практикалық тұрғыдан әлсіз болып қалуы мүмкін.

– Қазақстанның ғылыми әлеуетін қалай бағалайсыз? Саланы дамытуда мемлекеттік қолдаудың маңызы қаншалықты зор? Республикада қазақстандықтардың ғылыми капиталын дамыту үшін қандай мүмкіндіктер жасалған?

– Қазақстанның ғылыми әлеуетін мен айтарлықтай, бірақ толық іске асырылмаған деп бағалар едім. Елде жаратылыстану ғылымдары, металлургия, медицина, аграрлық зерттеулер және бірқатар инженерлік бағыттар бойынша мықты дәстүрлер бар. Бәсекеге қабілетті деңгейде жұмыс істей алатын университеттер мен ғылыми мектептер қалыптасқан. Алайда мәселе әлеуеттің жоқтығында емес, сол мүмкіндіктің толыққанды ұлттық білім және инновация жүйесіне айналмауында.

Бұл салада мемлекеттік қолдаудың рөлі өте маңызды. Өйткені ғылым, әсіресе бастапқы кезеңдерде, нарықтық механизмдер арқылы өздігінен дамымайды. Бизнес әдетте нәтижесі тез қайтарылатын салаларға инвестиция салады, ал іргелі зерттеулер, кадр даярлау, ғылыми инфрақұрылым мен халықаралық ынтымақтастық көбіне мемлекет қолдауын талап етеді.

Қазақстанда мұндай қолдау бірнеше бағытта жүзеге асырылып жатыр. Біріншіден, гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру жүйесі бар. Екіншіден, ғылыми нәтижелерді коммерцияландыруға қолдау көрсетіледі. Үшіншіден, әсіресе жас ғалымдарға арналған әлеуметтік қолдау шаралары енгізілген: тұрғын үй бағдарламалары, жеңілдетілген ипотека, гранттар. Сонымен қатар, шетелде ғылыми тағылымдамалардан өту мүмкіндігі бар, бұл халықаралық тәжірибені игеруге жол ашады. «Жас ғалым» сияқты бағдарламалар да ғылыми жобаларды қолдауға бағытталған.Бұған қоса, «Bolashak» бағдарламасы мен ғылыми тағылымдамалар қазақстандық зерттеушілердің әлемдік ғылыми ортаға интеграциялануына мүмкіндік береді. Бұл тек жеке мамандардың біліктілігін арттыру ғана емес, сонымен бірге ғылыми мәдениетті, зерттеу стандарттарын және басқару тәжірибесін елге әкелуге ықпал етеді. Алайда мәселе тек қаржыландыру көлемінде емес, институттардың сапасында. Ғылымды тиімді дамыту үшін бірнеше шарт маңызды: ұзақ мерзімді әрі тұрақты қаржыландыру, шынайы бәсекелестік, тәуелсіз сараптама, бюрократиялық кедергілердің азаюы және ғылым мен өндіріс арасындағы байланыстың күшеюі.

Сондықтан қорытындылай айтқанда, Қазақстанда ғылымды қолдауға бағытталған құралдар қалыптасқан және бұл – оң үрдіс. Бірақ келесі кезеңде басты назар олардың санын көбейтуге емес, тиімділігін арттыруға аударылуы тиіс. Яғни нақты нәтижелерге – жоғары деңгейдегі жарияланымдарға, патенттерге, жаңа технологияларға, стартаптарға және жас ғалымдарды елде ұстап қалуға басымдық беру қажет.​

– Касым-Жомарт Токаев Конституцияның преамбуласында алғаш рет мәдениет, білім, ғылым және инновация құндылықтарына нақты бағдар берілгенін атап өтті. Бұл мемлекеттің дамуы үшін қаншалықты маңызды?

– Бұл мәселенің маңызы ең алдымен символдық және стратегиялық тұрғыдан жоғары, тек құқықтық деңгеймен шектелмейді. Конституция – салалық даму жоспары емес, бірақ ол ұлттық басымдықтардың жалпы бағытын айқындайды. Егер негізгі заңда мәдениет, білім, ғылым және инновация сияқты құндылықтар нақты көрсетілсе, бұл мемлекет дамуын тек экономикалық өсім немесе тәртіпті сақтау арқылы емес, адами капиталды дамыту арқылы түсінетінін білдіреді.

Аналитикалық тұрғыдан бұл бірнеше маңызды әсер береді.

Біріншіден, нормативтік әсер. Бұл мемлекеттік саясаттың тілін өзгертеді. Бұрын ғылым қосымша сала ретінде қабылдануы мүмкін болса, енді ол стратегиялық бағыттардың біріне айналады. Яғни бұл салаларға деген көзқарас институционалдық деңгейде өзгереді.

Екіншіден, саяси-басқарушылық әсер. Егер бұл бағыттар конституциялық деңгейде бекітілсе, оларды бюджеттік немесе әкімшілік тұрғыдан екінші кезектегі мәселе ретінде қарастыру қиындайды. Бұл ғылым, білім және мәдениеттің ресурстар үшін бәсекеде позициясын күшейтеді.

Үшіншіден, құндылықтық әсер. Қазақстан сияқты ұзақ уақыт бойы шикізаттық экономикаға сүйенген ел үшін дамудың жаңа моделін – білімге, инновацияға және адами капитал сапасына негізделген бағытты бекіту маңызды. Бұл қоғамға да, мемлекеттік аппаратқа да, жастарға да нақты сигнал береді.

Сонымен бірге маңызды бір ескерту бар. Конституцияда бекітілу – өздігінен жеткілікті шарт емес. Оның нақты мәні тек кейінгі практикалық қадамдарға байланысты болады: бюджет саясаты, университеттерді реформалау, ғылыми инфрақұрылымды жаңарту, технология трансфері және кадр саясаты. Егер осы бағыттар нақты іске асса, онда мұндай конституциялық өзгерістер ел дамуына шынайы әсер етеді. Ал егер олар тек декларация деңгейінде қалса, онда олардың практикалық маңызы шектеулі болады.

– Қазақстанның жаңартылған Негізгі заңында көрініс тапқан басты өзгерістерге қатысты пікіріңіз қандай? Сіз қай тұстарын ең маңызды деп санайсыз?

– Егер саяси мәні тұрғысынан қарасақ, жаңартылған 2026 жылғы Конституцияның негізгі ерекшелігі – құқықтық мемлекеттің қағидаттарын нақтылау және адам құқықтары блогын айтарлықтай күшейту.

Ең маңызды өзгерістердің бірі – адам және азамат құқықтарына арналған бөлімнің айқын кеңеюі және нақтылануы. Қазіргі редакцияда бұл блок Конституцияның шамамен үштен бірін қамтиды. Бұл сандық көрсеткіш қана емес, сапалық өзгерісті де білдіреді: құқықтар декларативті сипаттан гөрі, нақты нормалар мен кепілдіктер деңгейінде жазыла бастады.

Аналитикалық тұрғыдан мұны бірнеше бағытта түсіндіруге болады.

Біріншіден, формулировкалардың нақтылануы. Бұрын жалпы сипатта берілген кейбір құқықтар енді нақты құқықтық нормалар ретінде бекітілді. Бұл оларды қолдану мен қорғауды жеңілдетеді, өйткені соттар мен мемлекеттік органдар үшін түсіндіру кеңістігі тарылып, құқықтық анықтық артады.

Екіншіден, құқықтарды қорғау тетіктерінің күшеюі. Конституциялық Соттың рөлі артты, азаматтардың оған жүгіну мүмкіндігі кеңейді. Бұл адам құқықтарын қорғауда қосымша институционалдық деңгей қалыптастырады.

Үшіншіден, мемлекеттің жауапкершілігінің нақтырақ бекітілуі. Егер бұрын құқықтар көбіне «мемлекет қамтамасыз етеді» деген жалпы формуламен шектелсе, енді оларды іске асыруға қатысты нақты міндеттемелер мен кепілдіктер айқынырақ жазылған.

Төртіншіден, құқықтық жүйенің гуманизациялануы. Конституция деңгейінде адам қадір-қасиеті, әділеттілік, заң алдындағы теңдік сияқты қағидаттарға ерекше мән берілген. Бұл тек декларация емес, құқық қолдану практикасына әсер етуі тиіс бағдар.

Сонымен қатар, билік тармақтары арасындағы теңгерім мәселесі де сақталған: Парламенттің рөлі күшейтіліп, өкілеттіктер белгілі бір деңгейде қайта бөлінді, ал «күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» формуласы институционалдық негіз ретінде бекітілді.

Менің ойымша, дәл осы – адам құқықтарына басымдық беру және құқықтық нормаларды нақтылау – 2026 жылғы Конституцияның ең маңызды ерекшелігі. Бұл елдің даму бағытының өзгеріп жатқанын көрсетеді: басқару тиімділігімен қатар, құқықтық кепілдіктер мен азаматтың мәртебесі алдыңғы қатарға шыға бастады. Алайда, бұрынғыдай, негізгі мәселе өзгерістердің мәтінінде емес, олардың іске асуында. Егер бұл нормалар нақты құқық қорғау практикасына айналса, онда Конституция шын мәнінде жұмыс істейтін құжатқа айналады. Егер жоқ болса – олардың әсері шектеулі болып қалады.

– Президент Курултайға сайлау тамыз айында өтетінін мәлімдеді. Бұл жаңа саяси институт қазақстандықтарға қандай мүмкіндіктер ашады? Сондай-ақ, ел үшін маңызды оқиғалар туралы алдын ала хабарлау қадамын қалай бағалайсыз?

– Саяси маңызды оқиғаларды алдын ала жариялау тәжірибесіне келсек, бұл –рационалды әрі оң қадам. Көптеген саяси жүйелерде шешімдердің кенет қабылдануы әкімшілік артықшылық құралы ретінде қолданылып келген. Ал сайлау күнін алдын ала белгілеу процестің болжамдылығын арттырады және саяси ойыншылар үшін жағдайды теңестіреді. Сонымен қатар, бұл ашықтықтың бір элементі ретінде қарастырылуы мүмкін. Яғни саяси процестердің «жабық» сипаты біртіндеп азайып, жоспарлау мен дайындыққа көбірек мүмкіндік беріледі.

Дегенмен, бұл факторды асыра бағалауға болмайды. Алдын ала жариялау – маңызды қадам, бірақ ол өздігінен толыққанды саяси бәсекені қамтамасыз етпейді. Нақты нәтиже үшін тең үгіт-насихат мүмкіндіктері, бұқаралық ақпарат құралдарына қолжетімділік, сайлау процесінің ашықтығы және оған деген қоғамдық сенім де қажет.

– Мемлекет басшысы: «Құрылтайға сайлау Қазақстанның бүкіл саяси жүйесін ауқымды “қайта құру” үдерісінің бастауы болады», – деп қорытындылады. Соңғы жылдары Касым-Жомарт Токаев бастамасымен жүргізіліп жатқан реформаларды жалпы қалай бағалайсыз? Сіздің ойыңызша, ел қандай бағытты таңдады?

– Мен бұл реформаларды жалпы алғанда жоғарыдан жүзеге асырылатын басқарылатын саяси жаңғыру әрекеті ретінде бағалар едім. Бұл – революциялық өзгеріс те, толық либерализация да емес. Керісінше, билік саяси тұрақтылықты сақтай отырып, қоғамдағы сұраныс пен сенім дағдарысына жауап ретінде жүйені біртіндеп жаңартуға ұмтылып отыр. Бұл бағыттың күшті жағы – өзгерістердің қажеттілігін мойындау. Соңғы жылдары саяси жүйені түзетуге бағытталған бірқатар қадамдар жасалды: конституциялық реформа, сайлау ережелерінің өзгеруі, өкілді органдардың рөлін кеңейту, Конституциялық бақылауды қайта енгізу, «Заң мен Тәртіп» қағидатына басымдық беру, сондай-ақ экономикалық және технологиялық жаңғыруға назар аудару.

Менің ойымша, Қазақстан эволюциялық жаңару жолын таңдады. Яғни мемлекеттік тұрақтылықты сақтай отырып, саяси жүйені кезең-кезеңімен жаңарту бағыты. Бұл –басқарудың тиімділігін, құқықтық тәртіпті және экономикалық дамуды қатар ұстауға бағытталған модель.

Алайда мұнда негізгі сынақ –реформалардың нақты нәтижесі. Олар тек тұрақтылықты қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен бірге қоғамдағы сенімді арттыруға, саяси бәсекені кеңейтуге, институттардың сапасын жақсартуға және әлеуметтік мобильділікті күшейтуге ықпал етуі тиіс. Қорытындылай келе, таңдалған бағыт –сақтықпен жүргізілетін, бірақ қажетті өзгерістерді қамтитын трансформация. Оның табысты болуы реформалардың тереңдігі мен олардың іс жүзінде қалай іске асырылатынына байланысты.

– Касым-Жомарт Токаев Конституцияда көрсетілген Заң мен Тәртіп қағидаттарын сақтау қажеттігіне ерекше назар аударды. Президенттің айтуынша, қоғамдық келісім мен тұрақтылықты бұзуға, әлеуметтік және ұлтаралық алауыздықты ушықтыруғабағытталған кез келген әрекет заң аясында қатаң түрде тоқтатылады. Осы мәселеге қатысты сіздің пікіріңіз қандай?

– Бұл жерде ең алдымен «Заң мен Тәртіп» қағидатына назар аудару – өз алдына орынды және негізді ұстаным. Кез келген мемлекет қоғамда зорлық-зомбылыққа, әлеуметтік немесе ұлтаралық араздықты қоздыруға, тұрақтылықты бұзуға бағытталған әрекеттерге жол бере алмайды. Қазақстан үшін, әсіресе көпұлтты қоғам жағдайында, қоғамдық келісім мәселесі ерекше маңызды.

Алайда аналитикалық тұрғыдан мұнда басты мәселе – тепе-теңдік. «Тұрақтылық», «келісім», «тәртіп» ұғымдары тым кең түсіндірілсе, олар тек нақты заңбұзушылықтарды ғана емес, сонымен қатар заңды сын-пікірді, қоғамдық пікір алмасуды немесе бейбіт келіспеушілікті де шектеуге пайдаланылуы мүмкін.

Сондықтан дұрыс тәсіл мынадай болуы тиіс: қатаң әрекет ету – иә, бірақ тек нақты заң аясында және құқықтық рәсімдерді сақтай отырып. Мемлекет расында да араздықты қоздыру, зорлық-зомбылыққа шақыру немесе тұрақсыздандыру әрекеттерін тоқтатуға міндетті. Бірақ бұл ретте заңды саяси пікір білдіру мен азаматтық белсенділікті шектемеуі керек. Егер осы шекара сақталса, «Заң мен Тәртіп» қағидаты мемлекет тұрақтылығын күшейтеді. Ал егер бұл ұғымдар шамадан тыс кең қолданылса, онда ол қоғам мен мемлекет арасындағы сенімге кері әсер етуі мүмкін.